HMGS İtiraz Konu Anlatımı

İtiraz, ceza muhakemesinde yargılamanın akışı içinde verilen bazı kararların üst veya başka bir merci tarafından kısa sürede denetlenmesini sağlayan kanun yoludur.

İstinaf ve temyiz çoğunlukla hükme yönelirken, itiraz daha çok ara kararlar ve kanunun açıkça işaret ettiği mahkeme kararları için kullanılır.

CMK temel kuralı sade kurar: Hakim kararlarına ve kanunda gösterilen hallerde mahkeme kararlarına karşı itiraz edilebilir.

Bu cümle iki ayrı sonuç doğurur.

Hakim kararları bakımından itiraz genel yoldur; mahkeme kararları bakımından ise kanunda özel bir dayanak aranır.

Sınavda ilk kontrol, kararın hakim kararı mı mahkeme kararı mı olduğu ve ilgili maddede itiraz yolunun açılıp açılmadığıdır.

Başvuru usulü hak kaybını önleyecek biçimde düzenlenmiştir.

Kanun başka bir süre veya usul göstermemişse, ilgililer kararı öğrendikleri günden başlayarak iki hafta içinde itiraz edebilir.

Başvuru, kararı veren mercie dilekçe verilerek yapılabileceği gibi zabıt katibine beyanda bulunulup bunun tutanağa geçirilmesiyle de yapılabilir.

Tutanaktaki beyan ve imza mahkeme başkanı veya hakim tarafından onaylanır.

Tutuklu bulunanlar bakımından kanunun tutuklulara ilişkin başvuru kolaylığı saklıdır.

Bu yapı, itirazın şekle boğulmadan kullanılmasını sağlar; ancak sürenin öğrenme tarihinden işlemesi ve başvurunun önce kararı veren mercie yöneltilmesi unutulmamalıdır.

İtiraz başvurusunda ilk değerlendirmeyi kararı veren makam yapar.

Kararına itiraz edilen hakim veya mahkeme, itirazı yerinde görürse kararını düzeltir.

Böylece açık hataların dosya başka mercie gitmeden giderilmesi mümkün olur.

İtiraz haklı görülmezse dosya en çok üç gün içinde incelemeye yetkili mercie gönderilir.

Bu üç günlük süre, itirazın hızlı denetim işleviyle uyumludur.

Öğrenme açısından burada “kendi kendini düzeltme” aşaması önemlidir; itiraz doğrudan üst merciin önüne giden tek aşamalı bir yol gibi düşünülmemelidir.

İlk makamın düzeltme imkanı vardır, fakat reddetme yetkisi esasa ilişkin nihai ret anlamında değil, dosyayı inceleme merciine aktarma şeklinde işler.

İnceleme mercileri kararın kaynağına göre ayrıntılı belirlenmiştir.

Sulh ceza hakimliği kararlarına karşı başvurular, aynı yerde birden fazla sulh ceza hakimliği varsa numara bakımından sonraki hakimlikçe incelenir; son numara için ilk numaraya dönülür.

Tek sulh ceza hakimliği bulunan yerlerde ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yer veya en yakın ağır ceza çevresi esas alınabilir.

Sulh ceza hakimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına karşı itirazlarda ise inceleme yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hakimine aittir; sulh ceza işlerini asliye ceza hakimi yürütüyorsa ağır ceza mahkemesi başkanı devreye girer.

Bu özel ayrım, tutuklama ve adli kontrol gibi özgürlüğe temas eden kararların farklı bir denetim düzenine bağlandığını gösterir.

Asliye ceza mahkemesi hakimi tarafından verilen kararlara itiraz, yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesince incelenir.

Ağır ceza mahkemesi veya başkanının kararlarına karşı başvurularda, aynı yerde birden çok daire varsa numara bakımından izleyen daire, son numara için birinci daire; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi yetkili olur.

Naip hakim kararları mensup oldukları ağır ceza mahkemesi başkanınca, istinabe olunan mahkeme kararları ise bulundukları yerdeki mahkeme başkanı veya mahkemece incelenir.

Bölge adliye mahkemesi ceza daireleri ile Yargıtay ceza dairelerinin ilk derece sıfatıyla baktıkları işlerde verilen kararlara ilişkin özel daire içi ve daireler arası inceleme düzeni de vardır.

Bu liste ezber gibi görünse de mantığı, kararı veren makamdan bağımsız ve daha uygun konumdaki bir merciin hızlı kontrol yapmasıdır.

İtirazın kararın yerine getirilmesine etkisi sınırlıdır.

Başvuru yapılması, kararın uygulanmasını kendiliğinden ertelemez.

Örneğin bir tedbir kararı itiraz edildi diye otomatik olarak durmaz.

Ancak kararına itiraz edilen makam veya inceleme mercii, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılmasına karar verebilir.

Bu ayrım sınavda belirleyicidir: İtirazın “suspansif” etkisi kural değil, ayrıca verilmesi gereken bir karara bağlı istisnadır.

Böylece kanun, hem hızlı denetimi mümkün kılar hem de her itirazın yargılamayı veya tedbiri otomatik durdurmasını engeller.

İnceleme merciinin araştırma alanı da esnektir.

Merci, yazılı cevap verebilmesi için itirazı Cumhuriyet savcısına ve karşı tarafa bildirebilir.

İnceleme ve araştırmayı kendisi yapabileceği gibi gerekli gördüğü işlemlerin yapılmasını da emredebilir.

Tutuklama ve benzeri özgürlükle yakından ilgili bazı itirazlarda Cumhuriyet savcısından görüş alınırsa bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilir ve üç gün içinde görüş bildirme imkanı tanınır.

Bu düzenleme, itirazın kural olarak dosya üzerinden yürütülmesine rağmen tarafların bazı durumlarda karşı görüşten haberdar edilmesini sağlar.

Çelişmeli yargılama burada daha sınırlı ama tamamen yok değildir.

Karar aşamasında kural duruşmasız incelemedir.

Kanunda yazılı istisnalar saklı kalmak üzere itiraz hakkında duruşma açılmaz.

Gerek görülürse Cumhuriyet savcısı, ardından müdafi veya vekil dinlenebilir.

İnceleme mercii itirazı yerinde görürse aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir.

Bu nedenle merciin görevi yalnız “bozma” veya “kaldırma” değildir; uyuşmazlığı çözmeye elverişli yeni kararı da kurabilir.

Kararın mümkün olan en kısa sürede verilmesi gerekir.

Bu ifade, itirazın ara karar denetimi olmasından kaynaklanır; uzun bir ikinci yargılama yolu olarak tasarlanmamıştır.

Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kural olarak kesindir.

Kesinlik, aynı konuda yeni bir itiraz zinciri kurulmasını engeller ve yargılamanın ilerlemesini sağlar.

Ancak ilk defa itiraz mercii tarafından tutuklama kararı verilmişse buna karşı itiraz mümkündür.

Bu istisna, kişi özgürlüğüne ilk kez itiraz merciinde müdahale edilmesi nedeniyle ek denetim olanağı tanır.

Sonuç olarak itiraz, kısa süreli, çoğu zaman dosya üzerinden yürüyen, kararın uygulanmasını kendiliğinden durdurmayan ve merci kararının genellikle kesin olduğu bir kanun yoludur.

Onu istinaftan ayıran temel noktalar, hedef aldığı karar türü, inceleme derinliği ve yargılamanın devamı içindeki işlevdir.

İtirazı çalışırken üç aşamalı bir kontrol sırası yararlıdır.

Önce kararın türü belirlenir: Hakim kararı mı, yoksa ancak kanunun izin verdiği ölçüde itiraz edilebilecek mahkeme kararı mı?

Sonra süre ve başvuru makamı incelenir: Özel hüküm yoksa öğrenmeden itibaren iki haftalık süre ve kararı veren mercie başvuru esastır.

Son olarak inceleme merciinin kim olduğu tespit edilir.

Bu üçüncü aşamada yalnız mahkemenin adı değil, kararın konusu da önem taşır; sulh ceza hakimliğinin genel kararları ile tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararları aynı inceleme çizgisine tabi değildir.