HMGS Duruşma Konu Anlatımı

Duruşma, ceza muhakemesinde iddianamenin kabulüyle açılan kamu davasının mahkeme önünde görüldüğü temel kovuşturma bölümüdür.

İddianamenin kabulü yalnız biçimsel bir geçiş değildir; bu andan sonra mahkeme, duruşma gününü saptar ve oturumda hazır bulunması gereken kişileri çağırır.

Sanığa iddianame çağrı kağıdıyla ulaştırılır, tutuklu sanığa duruşma günü bildirilir ve savunmaya ilişkin bir istemi olup olmadığı sorulur.

Çağrı ile duruşma arasında kural olarak en az bir haftalık zaman bırakılması, sanığın dosyayı anlaması ve savunma delillerini hazırlaması için tanınmış güvencedir.

Bu süreye uyulmamışsa sanığa ara verilmesini isteme hakkı hatırlatılır; sınavda bu nokta, sıradan tebligat ayrıntısı değil savunma hakkının somut sonucu olarak görülmelidir.

Duruşma hazırlığında tarafların delil bildirme düzeni de önem taşır.

Sanık tanık, bilirkişi veya başka savunma delili istiyorsa, bunların hangi olaya ilişkin olduğunu göstererek başvurur; kabul edilen istem Cumhuriyet savcısına da bildirilir.

Mahkemenin tanık ya da uzman kişi çağırma istemini reddetmesi, sanık veya katılanın o kişiyi doğrudan duruşmaya getirmesine her zaman engel olmaz; fakat yargılamayı uzatma amacı taşıyan talepler korunmaz.

Tanık ve bilirkişinin duruşmada hazır edilmesi kural olmakla birlikte, uzun süreli ve giderilemeyen engellerde naip hakim, istinabe veya görüntülü ve sesli iletişim yöntemi gündeme gelebilir.

Buradaki pratik ayrım şudur: Kanun, duruşmanın doğrudanlığını esas alır, fakat imkansızlık ve zorunluluk hallerinde ispat faaliyetinin tamamen kilitlenmesini istemez.

Duruşmanın genel ilkesi açıklıktır.

Normal koşulda herkes oturumu izleyebilir; bu açıklık yargılamanın toplum tarafından denetlenmesini sağlar.

Bunun istisnası dar yorumlanır: Genel ahlak ya da kamu güvenliği bakımından kesin gereklilik varsa duruşmanın tamamı veya bir bölümü kapalı yapılabilir.

Açıklığın kaldırılmasına ilişkin kararın gerekçesi tutanağa geçirilir.

Sanığın çocuk olması halinde ise kapalılık artık takdir meselesi değildir; duruşma kapalı yürütülür ve hüküm de kapalı oturumda açıklanır.

Kapalı oturumda bazı kişilerin bulunmasına izin verilebilir, ancak bu kişiler kapalılığı gerektiren hususları açıklamamaları için uyarılır.

Açık oturumda bile milli güvenlik, genel ahlak, kişilerin onuru veya suç işlemeye kışkırtma riski bakımından yayın sınırlaması getirilebilir.

Bu nedenle açıklık, kayıt ve yayın serbestisiyle karıştırılmamalıdır; duruşma başladıktan sonra salonda ses ve görüntü kaydı sağlayan araçların kullanılması kural olarak yasaktır.

Duruşmada bulunacak kişiler yargılamanın geçerliliği bakımından ayrı bir kontrol alanıdır.

Hükme katılacak hakimler, Cumhuriyet savcısı ve zabıt katibi hazır bulunur; zorunlu müdafilik öngörülen durumlarda müdafiin varlığı aranır.

Birden çok savcı veya avukat aynı duruşmaya katılabilir ve kendi aralarında iş bölümü yapabilir.

Uzun sürecek davalarda, hükme katılacak heyetin sürekliliğini korumak için yedek üye bulundurulabilir.

Duruşmanın kuralı ara verilmeden sürdürülüp hükme ulaşmaktır, fakat zorunlu nedenler varsa makul sürede sonuçlandırmayı sağlayacak aralar verilebilir.

Burada ezberlenmesi gereken karşıtlık, mutlak kesintisizlik değil, gereksiz gecikmeden kaçınma yükümlülüğüdür.

Duruşma belirli bir sırayla başlar.

Önce sanık ve müdafiinin, çağrılmış tanık ve bilirkişilerin gelip gelmediği saptanır.

Sanık bağsız olarak salona alınır.

Başkan veya hakim, iddianamenin kabul kararını açıklayarak duruşmayı başlatır; tanıklar salondan çıkarılır.

Ardından sanığın kimliği, kişisel ve ekonomik durumu belirlenir.

Suçlamaya temel olan eylemler, deliller ve hukuki nitelendirme sanığa anlatılır; susma hakkı ve savunmaya ilişkin diğer haklar bildirilir.

Sanık açıklama yapmaya hazır olduğunu söylerse sorguya geçilir.

Bu sıra tesadüfi değildir: Sanığın kim olduğunu, neyle suçlandığını ve hangi haklara sahip olduğunu bilmeden sorguya alınması savunmayı biçimsel hale getirir.

Sanığın duruşmada bulunması kuraldır.

Kanunun ayrık tuttuğu durumlar dışında hazır olmayan sanık hakkında duruşma yapılamaz ve mazeretsiz gelmeyen sanık için zorla getirme kararı verilebilir.

Buna karşılık mahkeme, toplanan deliller ışığında mahkumiyet, ceza verilmesine yer olmadığı veya güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanaatine ulaşmışsa sorgu yapılmamış olsa bile davayı yoklukta bitirebilir.

Yalnız veya birlikte adli para cezası ya da müsadere gerektiren suçlarda sanık gelmese de, davetiyede bu sonuç belirtilmek kaydıyla duruşma yapılabilir.

Sorgusu yapılmış sanık veya yetkili kıldığı müdafii de mahkemeden duruşmadan bağışık tutulmayı isteyebilir.

Alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezası gerektiren suçlar dışında istinabe yoluyla sorgu imkanı vardır; ayrıca zorunlu görülen durumlarda yurt içindeki sanığın sesli ve görüntülü iletişim tekniğiyle sorgusu veya katılımı sağlanabilir.

Duruşma, hakların kullanıldığı kadar düzenin korunduğu bir alandır.

Başkan veya hakim oturumu yönetir, sanığı sorgular ve delillerin ortaya konulmasını sağlar.

Duruşma düzenini bozan kişi salondan çıkarılabilir; fakat bu yetki savunma hakkını engellememe sınırına bağlıdır.

Sanığın davranışları oturumun düzenli yürütülmesini tehlikeye sokarsa salondan çıkarılması mümkündür; müdafii yoksa barodan müdafi görevlendirilmesi istenir ve sanık yeniden alındığında yokluğunda yapılan işlemler açıklanır.

Doğrudan soru yöneltme, duruşmanın çelişmeli niteliğini güçlendirir: Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla katılan avukat belirli kişilere doğrudan soru sorabilir; sanık ve katılan ise hakim aracılığıyla soru yöneltir.

Türkçe bilmeyen veya engeli nedeniyle iddia ve savunmanın esaslı noktalarını anlayamayan sanık ya da mağdur için tercüme veya uygun anlatım sağlanır.

Sanığın bazı aşamalarda kendisini daha iyi ifade edebileceği başka bir dilde sözlü savunma yapabilmesi de, kötüye kullanılmamak şartıyla düzenlenmiştir.

Duruşmanın öğrenilmesinde son halka tutanaktır.

Oturum için tutanak tutulur, başkan veya hakim ile zabıt katibi tarafından imzalanır; teknik kayıt alınmışsa yazılı tutanağa dönüştürülür.

Tutanakta katılan kişiler, duruşmanın seyri, temel usul kurallarına uyulduğunu gösteren unsurlar, sanık açıklamaları, tanık ve bilirkişi beyanları, okunan veya vazgeçilen belgeler, istemler, ret gerekçeleri, kararlar ve hüküm yer alır.

Duruşmanın kanuna uygun yapılıp yapılmadığı kural olarak tutanakla ispat edilir.

Bu yüzden sınavda duruşma konusu, yalnız açıklık veya sanığın yokluğu sorusu olarak değil, hazırlık çağrısından disipline, delil ikamesinden tutanağın ispat değerine kadar bütünlüklü bir kurum olarak okunmalıdır.

Öğrenme açısından duruşmadaki yokluk hükümlerini birbirine karıştırmamak gerekir.