HMGS Andlaşmalar Hukuku Konu Anlatımı

Milletlerarası andlaşmaların yapılması üç aşamaya ayrılır: andlaşma metninin oluşturulması, andlaşmanın bağlayıcılık kazanması ve andlaşmanın hüküm doğurmasını sağlayacak işlemlerin tamamlanması.

Metin, andlaşmanın ikili ya da çok taraflı olmasına göre ikili görüşmelerle ya da uluslararası bir konferans yoluyla oluşturulur; devletlerin ya da uluslararası örgütlerin yetkili temsilcileri bir araya gelip metni hazırlar ve taraflar aksini kararlaştırmadıkça bunu imza ya da paraf yoluyla resmileştirir.

Metnin resmileştirilmesi, kural olarak, andlaşmayı henüz bağlayıcı hale getirmez; buna karşılık imza atma eylemi, resmileştirmenin ötesinde, örf ve adet hukuku kuralı oluşumuna katkı sağlayabilecek bir sonuç da doğurabilir.

Andlaşmanın bağlayıcılık kazanması basit usulle ya da onay yoluyla gerçekleşir.

Onay, milletlerarası hukukun bu konuyu düzenleme yetkisini ulusal hukuka bıraktığı bir işlemdir; devletler bu konuda farklı yöntemler benimsemiştir.

Türk sisteminde onay yetkisi yasama ve yürütme organları arasında paylaştırılmıştır ve bu konu Anayasa'nın 90 ve 104. maddeleri ile ilgili kanunda düzenlenmiştir.

Bir andlaşmaya taraf olmamış bir devletin sonradan bu andlaşmayla bağlanması ise katılma yoluyla olur; katılma tek taraflı bir irade beyanıyla ya da mevcut taraflarla katılacak devlet arasında yeni bir andlaşma yapılmasıyla gerçekleşebilir ve katılan devlet ayrıca bir onay işlemine ihtiyaç duymadan andlaşmayla bağlanır.

Andlaşmanın yürürlüğe girmesi uluslararası düzeyde tarafların bağlanma iradelerini açıklamasıyla, iç hukuk düzeyinde ise her devletin kendi belirlediği usulle gerçekleşir.

Andlaşmaların tescili de bu aşamayla ilişkilendirilen bir işlemdir; tescil, andlaşmanın uluslararası bir örgüte kaydettirilmesi anlamına gelir ve tarihsel olarak gizli andlaşmaların önüne geçmek amacıyla önce Milletler Cemiyeti bünyesinde düzenlenmiş, tescil edilmeyen andlaşmaların geçersiz sayılacağı öngörülmüştü; bu yaklaşımın tescili andlaşmanın kurucu unsuru haline getirdiği için hatalı olduğu kabul edilir.

Birleşmiş Milletler Andlaşması bu yaklaşımı yumuşatmış, tescil edilmeyen bir andlaşmanın geçerli olmaya devam ettiğini fakat Birleşmiş Milletler organları önünde ileri sürülemeyeceğini öngörmüştür.

Bir andlaşmanın geçerli sayılabilmesi için, o andlaşmayı oluşturan iradelerin sağlıklı olması ve herhangi bir şekilde sakatlanmamış olması gerekir; irade sakatlanmışsa, sakatlığın niteliğine göre andlaşma nisbi ya da mutlak butlanla malul olur.

Andlaşmalar ahde vefa ilkesi gereği kural olarak yalnızca taraf devletler arasında hüküm ve sonuç doğurur, iyi niyetle uygulanır ve kural olarak geriye yürümez; taraflar aksini kararlaştırabilir ya da bazı andlaşmalar niteliği gereği geriye dönük sonuç doğurabilir.

Andlaşmalar taraf devletlerin bütün ülkesinde uygulanır, ancak ülkenin yalnızca bir kısmında uygulanacak andlaşmalar da yapılabilir.

Üçüncü devletler bakımından andlaşmalar, kural olarak, ancak o devletlerin rızasıyla hak ve yükümlülük doğurabilir; bunun istisnası, taraf olmayan devletleri dahi bağlayan sonuçlar doğuran, statü yaratan andlaşmalardır.

Bir ülkenin bir kısmının ya da tamamının askersizleştirilmesine ya da önemli su yollarının statüsüne ilişkin andlaşmalar bu türden statü yaratan andlaşmalara örnek gösterilir.

Çekince, çok taraflı bir andlaşmaya taraf olan bir devletin, andlaşmanın bir ya da birkaç hükmüne karşı ileri sürdüğü ve o hükümleri kendisi bakımından ortadan kaldıran ya da değiştiren bir irade beyanıdır.

Andlaşma düzenine bir istisna oluşturmakla birlikte, andlaşmalara esneklik kazandırarak daha çok devletin taraf olmasını sağlar ve böylece uluslararası toplumun örgütlenmesine hizmet eder.

Çekincenin geçerli sayılabilmesi için andlaşmada çekince konulmasının yasaklanmamış olması, çekincenin andlaşmanın konu ve amacına aykırı olmaması, andlaşmada aksi öngörülmedikçe diğer tarafların bunu kabul etmiş olması ve çekincenin yazılı olarak konulup bütün taraf devletlere bildirilmesi gerekir; çekinceler yalnızca çekinceyi ileri süren devletle onu kabul eden devlet arasında hüküm doğurur.

Andlaşmaların yorumu, tam olarak belli olmayan yanlarını açıklığa kavuşturmayı amaçlar ve bu yetkiye ya tarafların kendi yetkili organları ya da uluslararası yargı organları sahiptir; devletlerin ortaklaşa yaptığı yorum yeni bir irade beyanı sayılır ve bağlayıcıdır, uluslararası yargı organlarının yaptığı yorum da bağlayıcı niteliktedir.

Yorumda iyi niyet esastır, terimler olağan anlamlarıyla yorumlanır, andlaşmanın bütün bağlantıları göz önünde tutulur ve andlaşmayı etkisiz kılacak bir yorum kabul edilmez; bu ölçütler yeterli açıklığı sağlamazsa hazırlık çalışmalarına ve andlaşmanın yapıldığı koşullara başvurulur.

Devletin egemenliğini sınırlayan andlaşmalar -örneğin bir uluslararası yargı organına yetki tanıyan andlaşmalar- dar yorumlanırken, hakkaniyete dayalı düzenlemeler getiren andlaşmalar geniş yorumlanabilir; metni kaleme alan taraf aleyhine, borçlu taraf ise lehine yorumlanır.

Andlaşmaların sona ermesi tarafların ortak rızasıyla, tek taraflı iradeyle ya da bazı olayların gerçekleşmesiyle olabilir.

Ortak rızayla sona erme, aksi öngörülmemişse oybirliğiyle mümkündür ya da andlaşmada öngörülen bir sürenin geçmesi, belirli bir olayın gerçekleşmesi, fesih, çekilme ya da andlaşma gereğinin yerine getirilmesiyle gerçekleşir.

Tek taraflı iradeyle sona erme fesih ya da vazgeçme yoluyla olur; fesih yetkisi andlaşmada düzenlenmişse buna uygun yapılır, düzenlenmemiş olsa dahi tarafların fesih hakkı tanımak istediği anlaşılıyorsa ya da diğer taraf andlaşmayı uygulamıyor ya da temel hükümlerini ihlal ediyorsa fesih yoluna gidilebilir.

Vazgeçme ise bir tarafın andlaşmadan doğan bir hakkından -yükümlülüklerinden değil- tek taraflı olarak ya da andlaşmayla vazgeçmesidir.

Son olarak andlaşmaları sona erdirebilecek olaylar arasında şartların değişmesi, savaş ve andlaşmanın uygulanmasını imkânsız kılan durumlar sayılır.