HMGS Uluslararası Örgütler (Birleşmiş Milletler) Konu Anlatımı

Uluslararası hukukun sujesi sayılan uluslararası örgütler, bir kurucu andlaşmayla kurulan yapılardır; 1975 tarihli Devletlerin, Evrensel Nitelikli Uluslararası Örgütlerle İlişkilerinde Temsili Viyana Sözleşmesi bu yapıların hukuki çerçevesine ilişkin düzenlemeler içerir.

Bir oluşumun uluslararası örgüt sayılabilmesi için dört unsur aranır: varlığını devletlerin iradesiyle kazanması, kurucu devletlerinden ayrı bir hukuki kişiliğe sahip olması, uluslararası düzeyde faaliyet göstermesi ve ticari bir faaliyette bulunmaması.

Bu unsurlar, uluslararası örgütleri hükümet-dışı örgütlerden ayırır; zira Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Örgütü, Uluslararası Hukuk Enstitüsü veya Uluslararası Af Örgütü gibi hükümet-dışı örgütler uluslararası hukukun sujesi sayılmaz, yalnızca bazı uluslararası örgütler nezdinde danışman veya gözlemci statüsünden yararlanabilirler.

Birleşmiş Milletler'den önceki en önemli evrensel örgütlenme örneği Milletler Cemiyeti'dir.

Cemiyet, 1920 yılında yürürlüğe giren Versay Antlaşması'nın ilk yirmi altı maddesinin oluşturduğu Milletler Cemiyeti Misakı ile kurulmuş ve amacını uluslararası barış ve güvenliği korumak olarak belirlemiştir.

Ancak Cemiyet İkinci Dünya Savaşı'nı önleyememiş; 1946 yılında Genel Kurulunun son toplantısında Cemiyet'e son verilmiştir.

Milletler Cemiyeti'nin bu akıbeti, Birleşmiş Milletler Örgütü'nün kurulmasına öncü olmuştur.

Birleşmiş Milletler Antlaşması'nın birinci maddesi örgütün amaçlarını dört başlıkta toplar: uluslararası barış ve güvenliği sağlamak, uluslar arasında dostça ilişkiler geliştirerek evrensel barışı güçlendirmek, uluslararası işbirliğini sağlamak ve uluslararası sorunların çözüm merkezi olmak.

Antlaşmanın ikinci maddesinde sayılan temel ilkeler ise örgütün işleyişinin çerçevesini çizer: devletlerin egemen eşitliği, üstlenilen yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi, uluslararası uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözümü ve kuvvet kullanma yasağı bu ilkelerin başında gelir.

Aynı maddede ayrıca üye devletlerin Birleşmiş Milletler'in eylem ve kararlarına yardımcı olması, örgüte üye olmayan devletlerin dahi uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması ilkesine uyması ve örgütün, esas itibarıyla bir devletin ulusal yetkisine giren meselelere müdahale etmemesi öngörülür.

Birleşmiş Milletler, 1945 yılında elli bir kurucu devletle asli üyeliğe başlamış; 2012 yılı itibarıyla üye sayısı 193'e ulaşmış, örgüte en son katılan devlet 2011 yılında Güney Sudan olmuştur.

Örgütün genel merkezi New York'ta bulunmakta, Cenevre, Viyana ve Nairobi'de ise BM ofisleri faaliyet göstermektedir.

Antlaşmanın yedinci maddesi Birleşmiş Milletler'in altı ana organını sayar: Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı ve Sekreterlik.

Genel Kurul'a tüm üye devletler katılabilir ve her devletin bir oy hakkı vardır; karar yeter sayısı kural olarak oy çokluğu iken önemli sorunlarda üçte iki nitelikli çoğunluk aranır.

Ekonomik ve Sosyal Konsey, Genel Kurul tarafından üç yıllığına seçilen elli dört üyeden oluşur; ekonomik, toplumsal ve kültürel alanlarla eğitim, sağlık ve insan haklarının korunmasıyla görevlidir, Genel Kurula ve üyelere tavsiyelerde bulunur, görev alanıyla ilgili antlaşmaları hazırlayıp tavsiye eder.

Vesayet Konseyi'nde de her üyenin bir oy hakkı bulunur ve kararlar oy çokluğuyla alınır; ancak Konsey 1994 yılından bu yana fiilen hiçbir işlev görmemektedir.

Sekreterlik, Güvenlik Konseyi'nin tavsiyesi üzerine Genel Kurul kararıyla seçilir; Birleşmiş Milletler'in diğer ana organlarının verdiği işleri yerine getirir ve uluslararası barış ve güvenlikle ilgili konularda Güvenlik Konseyi'nin dikkatini çekebilir.

Bu altı organ arasında en belirleyici yetkilere sahip olanı Güvenlik Konseyi'dir.

On beş üyeden oluşan Konseyin beş daimi üyesi Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Çin, Fransa ve Rusya'dır; geçici üyeler ise coğrafi dağılım esasına göre Genel Kurul tarafından iki yıllığına seçilir.

Türkiye, 1951-1952, 1954-1955, 1961 ve 2009-2010 dönemlerinde olmak üzere Güvenlik Konseyi'nde dört kez geçici üyelik yapmıştır.

Konseyde her üyenin bir oy hakkı vardır; usule ilişkin kararlar ile esasa ilişkin kararlar ayrı yeter sayılara tabidir ve esasa ilişkin kararlarda ilke olarak on beş üyeden dokuzunun oyu aranır.

Daimi üyelerin esasa ilişkin kararlarda sahip olduğu veto hakkı ve buna bağlı çifte veto uygulaması, Konseyin karar alma sürecinin en özgün yönüdür.

Güvenlik Konseyi'nin temel ilkesi uluslararası barış ve güvenliği sağlamaktır ve bu amaçla bağlayıcı karar alma yetkisiyle donatılmıştır.

Antlaşmanın Yedinci Bölümünde düzenlenen bu yetki çerçevesinde Konsey, uluslararası barış ve güvenliğin tehdit edildiğini, ihlal edildiğini veya bir saldırının gerçekleştiğini tespit edebilir; saldırının tanımı Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 3314 sayılı kararında yapılmıştır.

Konsey bu tespitin ardından kuvvet kullanmaya varmayan önlemlere veya kuvvet kullanmayı içeren önlemlere başvurabilir.

Antlaşmanın Altıncı Bölümü uyarınca ise Konsey, uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümü konusunda taraflara yalnızca tavsiye niteliğinde kararlar alabilir.

Bu yetkilerin dayandığı temel kural, Antlaşmanın ikinci maddesinin dördüncü fıkrasında yer alan kuvvet kullanma yasağıdır: tüm üyeler, uluslararası ilişkilerinde herhangi bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasal bağımsızlığına karşı ya da Birleşmiş Milletler'in amaçlarıyla bağdaşmayacak herhangi bir biçimde kuvvet kullanma tehdidine veya kuvvet kullanılmasına başvurmaktan kaçınmakla yükümlüdür.

Kolektif güvenlik sistemi, Antlaşmanın Altıncı ve Yedinci Bölümleri arasındaki bu ilişki üzerine kuruludur: barışın tehdidi, ihlali veya saldırı hallerinde Güvenlik Konseyi önce kuvvet kullanmayı içermeyen, gerektiğinde kuvvet kullanmayı içeren tedbirlere başvurur.

Kuvvet kullanma yasağının tek istisnası, Antlaşmanın 51. maddesinde düzenlenen meşru müdafaa hakkıdır.

Bu maddeye göre, Birleşmiş Milletler üyelerinden biri silahlı bir saldırıya hedef olduğunda, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli önlemleri alıncaya kadar bu üyenin bireysel veya kolektif meşru müdafaa hakkı saklıdır; ancak üyelerin bu hak çerçevesinde aldığı önlemler derhal Güvenlik Konseyi'ne bildirilmeli ve Konseyin barışı koruma ya da yeniden kurma yönündeki yetki ve görevi bundan etkilenmemelidir.

Meşru müdafaa hakkı doğal bir hak olarak nitelendirilir ve uluslararası örf ve adet hukukunun bir kuralı sayılır; kaynağı 1837 yılında yaşanan Caroline Olayı'na ve bu olay üzerine yapılan Webster yazışmalarına dayandırılır.

Bu yazışmalardan türetilen ölçütler, meşru müdafaanın gereklilik, aciliyet ve orantılılık şartlarını taşıması gerektiğini ortaya koyar.

Meşru müdafaa hakkının kapsamı, güncel yaklaşımlarla tartışmalı biçimde genişletilmeye çalışılmaktadır.

Önleyici meşru müdafaa yaklaşımı, silahlı saldırının fiilen gerçekleşmiş olması şartını aramaksızın yakın ve gerçek bir tehlikenin varlığını yeterli görür.