HMGS Uluslararası Sorumluluk ve Uyuşmazlıkların Çözümü Konu Anlatımı

Devletler arasındaki uyuşmazlıkların uluslararası hukuka uygun biçimde çözülmesinde başvurulan başlıca yargısal organ, merkezi Lahey'de bulunan Uluslararası Adalet Divanı'dır.

Divanın öncülü, 1922 ile 1946 yılları arasında faaliyet gösteren Milletlerarası Sürekli Adalet Divanı'dır.

Bu ilk daimi uluslararası mahkeme, dönemin önemli uyuşmazlıklarına ilişkin kararlar ve danışma görüşleri vermiştir: 1925 yılında Etablis Meselesi ve Musul Sorunu hakkında danışma görüşleri açıklamış, 1927 yılında Fransa ile Türkiye arasındaki Lotus Davası'nı, 1928 yılında Türk-Yunan Ahali Mübadelesi'ne ilişkin danışma görüşünü ve 1933 yılında Türkiye ile İtalya arasındaki Deniz Alanlarının Sınırlandırılması Davası'nı karara bağlamıştır.

Sayılan beş karardan üçü doğrudan Türkiye'yi taraf olarak içerir: Fransa ile Türkiye arasındaki Lotus Davası, Türkiye ile İtalya arasındaki Deniz Alanlarının Sınırlandırılması Davası ve Türk-Yunan Ahali Mübadelesi'ne ilişkin danışma görüşü.

Bu durum, uluslararası yargısal içtihadın erken döneminden itibaren Türkiye'nin taraf olduğu uyuşmazlıklarla da şekillendiğini gösterir.

Bugünkü Uluslararası Adalet Divanı, Birleşmiş Milletler Antlaşması'nın 92. ve devamı maddeleri ile Divan Statüsü çerçevesinde 1946 yılından bu yana faaliyet göstermektedir.

Divan on beş yargıçtan oluşur; yargıçlar Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul tarafından seçilir.

Seçimlerde uygulanan bir centilmenler anlaşması, yargıçların bölgesel gruplar arasında dağılımını düzenler: dört yargıç Batı Avrupalı devletlerden, bir yargıç Amerika Birleşik Devletleri'nden, iki yargıç Güney Amerika devletlerinden, iki yargıç eski Doğu Bloku devletlerinden ve altı yargıç Asya ile Afrika devletlerinden seçilir.

Bu dağılım, Divan üyeliğinin tek bir bölgeye veya hukuk geleneğine hasredilmemesini, farklı bölgesel grupların yargıç kadrosunda temsil edilmesini amaçlar.

Türkiye, 1972 yılından bu yana Divanın yargı yetkisini tanımamaktadır; 1976 yılında Yunanistan'ın Ege'de Kıta Sahanlığının Sınırlandırılması uyuşmazlığını Divana taşıması üzerine Divan, davaya bakmaya yetkisi olmadığına karar vermiştir.

Divanın devletler arasında bağlayıcı karar verebilmesi üç şarta bağlıdır: uyuşmazlığın devletler arasında olması, uyuşmazlığın uluslararası hukuka ilişkin bulunması ve tarafların Divan Statüsüne taraf olması.

Divanın bir uyuşmazlıkta yetkilendirilmesi çeşitli yollarla gerçekleşebilir: taraflar arasında akdedilen bir tahkimname, yani kompromis, yoluyla; önceden yapılmış bir uluslararası antlaşmadaki yetki tanıyan hükümle; taraflardan birinin tek taraflı bildirisiyle; veya forum prorogatum yoluyla, yani bir tarafın davaya fiilen katılarak Divanın yetkisini zımnen kabul etmesiyle.

Divan Statüsü'nün 59. maddesi bu yetkilendirme rejiminin dayanaklarından biridir.

Bu dört yöntemin ortak noktası, Divanın bir uyuşmazlığı ancak ilgili devletlerin kendi iradeleriyle ortaya koydukları bir hukuki temele dayanarak inceleyebilmesidir: tahkimname taraflarca birlikte imzalanır, antlaşma hükmü önceden kabul edilmiş olur, bildiri devletin kendi iradesiyle yapılır, forum prorogatum ise davaya fiilen katılmakla ortaya çıkan zımni bir kabuldür.

Türkiye'nin 1976 tarihli Ege Kıta Sahanlığı uyuşmazlığında yargı yetkisine itiraz etmesi ve Divanın bu itirazı kabul ederek yetkisizlik kararı vermesi, bu yetkilendirme şartının uygulamadaki somut sonucudur.

Divanın bağlayıcı karar verme işlevinin yanında bir de danışma görüşü verme işlevi vardır.

Danışma görüşü talep etme yetkisi yalnızca Birleşmiş Milletler organlarına ve uzmanlık örgütlerine tanınmıştır; devletler doğrudan danışma görüşü talep edemez.

Divanın verdiği danışma görüşleri bağlayıcı değil, tavsiye niteliğindedir; buna karşın uluslararası hukukun yorumlanması ve gelişimi bakımından önemli bir işlev görür.

Milletlerarası Sürekli Adalet Divanı döneminde Etablis Meselesi, Musul Sorunu ve Türk-Yunan Ahali Mübadelesi hakkında verilen görüşler de bu tavsiye niteliğindeki işlevin erken örnekleridir; bağlayıcı bir hüküm kurmaksızın ilgili uluslararası sorunların hukuki çerçevesini netleştirmişlerdir.