HMGS İnsan Hakları Avrupa Sistemi (İHAS/AİHM) Konu Anlatımı

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi arasındaki ilişki üzerinden anlaşılır.

Sözleşme yalnız hak listesinden ibaret değildir; taraf devletlere, kendi yetki alanlarında bulunan herkesin Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlama yükümlülüğü yükler.

Bu ifade iki sonucu beraberinde getirir.

Birincisi, koruma yalnız vatandaşlarla sınırlı değildir; devletin yetki alanındaki herkes bakımından gündeme gelir.

İkincisi, sistemin başlangıç noktası ulusal düzendir.

Sözleşme’nin girişinde de ikincillik ilkesi vurgulanır: hakları güvenceye alma konusunda birincil sorumluluk taraf devletlere aittir, Mahkeme ise denetleyici yargı yetkisi kullanır.

Bu nedenle AİHM, ulusal mahkemelerin yerine geçen genel bir temyiz mercii gibi düşünülmemelidir.

Sözleşme’nin birinci bölümü temel hak ve özgürlükleri düzenler.

Yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik ve zorla çalıştırma yasağı, özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, kanunsuz ceza olmaz ilkesi, özel ve aile hayatına saygı, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve dernek kurma özgürlüğü, evlenme hakkı, etkili başvuru hakkı ve ayrımcılık yasağı bu çekirdek yapıda yer alır.

Bazı haklar mutlak biçimde korunur; bazı haklarda ise kanunilik, meşru amaç ve demokratik toplumda gereklilik gibi sınırlama ölçütleri bulunur.

Örneğin özel hayat, dinin açıklanması, ifade özgürlüğü ve toplantı özgürlüğünde ikinci fıkralar sınırlama rejimini gösterir.

Sınav açısından her hakkı aynı sınırlama mantığına tabi sanmak yanlıştır; önce ilgili maddenin yapısına bakmak gerekir.

Olağanüstü hallerde yükümlülükleri askıya alma imkanı da sistemin sınırlarını gösterir.

Savaş veya ulusun varlığını tehdit eden genel tehlike hallerinde taraf devlet, durumun kesinlikle gerektirdiği ölçüde ve uluslararası hukuktan doğan diğer yükümlülüklerle bağdaşmak şartıyla Sözleşme yükümlülüklerinden ayrılan tedbirler alabilir.

Ancak bu imkan sınırsız değildir.

Meşru savaş fiillerinden kaynaklanan ölüm hali dışında yaşam hakkına, işkence yasağına, kölelik yasağının çekirdek kısmına ve kanunsuz ceza olmaz ilkesine aykırı tedbir alınamaz.

Ayrıca devlet, aldığı tedbirleri ve gerekçelerini Avrupa Konseyi Genel Sekreterine bildirmek zorundadır.

Burada öğrenme tuzağı, olağanüstü halin Sözleşme’yi tamamen askıya aldığı zannıdır; metin yalnız ölçülü ve bildirime bağlı bir sapma rejimi kurar.

Mahkeme, Sözleşme ve protokollerle üstlenilen taahhütlere uyulmasını sağlamak üzere kurulmuştur ve sürekli görev yapar.

Yargıç sayısı taraf devlet sayısına eşittir.

Yargıçlar devlet temsilcisi olarak değil, kendi adlarına görev yapar; bağımsızlık, tarafsızlık ve tam gün çalışma koşullarıyla bağdaşmayan görevler üstlenemezler.

Yargıçlar, her taraf devlet için sunulan üç adaylık liste üzerinden Parlamenterler Meclisi tarafından seçilir; görev süreleri dokuz yıldır ve yeniden seçilmeleri mümkün değildir.

Bu bilgiler, Mahkeme’nin diplomatik bir kurul değil, bağımsız yargısal organ olduğunu gösterir.

AİHM farklı oluşumlarla çalışır.

Tek yargıç, ek inceleme gerekmeksizin karar verilebilecek bireysel başvurularda kabul edilemezlik veya kayıttan düşürme kararı verebilir; bu karar kesindir.

Üç yargıçlı komite, açıkça elenebilecek başvurular yanında, temel sorunu yerleşik içtihatla çözülmüş bireysel başvurularda kabul edilebilirlik ve esas hakkında birlikte karar verebilir.

Daire, tek yargıç veya komite tarafından sonuçlandırılmayan bireysel başvuruların kabul edilebilirliği ve esası hakkında karar verir; devletlerarası başvurularda da görev yapar.

Büyük Daire ise ciddi yorum sorunları, önceki içtihatla çelişme ihtimali veya Daire kararından sonra istisnai gönderme talepleri gibi daha ağır nitelikteki meselelerde devreye girer.

Bu yapı, Mahkeme’nin iş yükünü filtreleme ve önemli hukuki sorunları daha geniş heyette çözme mantığına dayanır.

Başvuru yolları iki ana gruptur.

Devletlerarası başvuruda bir taraf devlet, başka bir taraf devletin Sözleşme veya protokolleri ihlal ettiğini ileri sürer.

Bireysel başvuruda ise Sözleşme veya protokollerle tanınan haklarının bir taraf devlet tarafından ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu Mahkeme’ye başvurabilir.

Taraf devletler, bu hakkın etkili kullanılmasını engellememeyi taahhüt eder.

Bireysel başvuru bakımından “mağdur” kavramı merkezi önemdedir; soyut hukuk tartışması ya da genel memnuniyetsizlik tek başına başvuru mantığını kurmaz.

Başvurucu, kendi hakkının ihlal edildiğini ileri sürmelidir.

Kabul edilebilirlik koşulları sınavın en kritik kısmıdır.

Mahkeme’ye başvurulabilmesi için iç hukuk yollarının uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun biçimde tüketilmiş olması gerekir.

Ayrıca iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört ay içinde başvuru yapılmalıdır.

Başvurunun isimsiz olması, daha önce Mahkemece incelenmiş veya başka uluslararası merciye sunulmuş başvuruyla esasen aynı olup yeni olgu içermemesi, Sözleşme ile bağdaşmaması, açıkça dayanaktan yoksun olması, başvuru hakkının kötüye kullanılması veya başvurucunun önemli bir zarar görmemiş olması kabul edilemezlik sonucuna götürebilir.

Bununla birlikte insan haklarına saygı ilkesi başvurunun esastan incelenmesini gerektiriyorsa önemli zarar ölçütü tek başına eleme sebebi gibi uygulanmayabilir.

Mahkeme yargılamasında başvurunun kayıttan düşürülmesi ve dostane çözüm de önemlidir.

Başvurucu davasını takip etmek istemiyorsa, ihtilaf çözümlenmişse veya incelemeyi sürdürmeyi haklı kılan başka bir neden kalmamışsa Mahkeme başvuruyu kayıttan düşürebilir.

Ancak Sözleşme ve protokollerle güvence altına alınan insan haklarına saygı incelemenin sürmesini gerektiriyorsa dosya devam edebilir.

Dostane çözümde Mahkeme, taraflara insan haklarına saygı ilkesinden esinlenen bir çözüm için yardımcı olabilir; bu işlemler gizlidir.

Dostane çözümle sonuçlanan dosyada karar, olayların ve kabul edilen çözümün kısa özetiyle sınırlı olur ve icra denetimi için Bakanlar Komitesine iletilir.

Kararlar bakımından kesinleşme ve bağlayıcılık ayrılmalıdır.

Büyük Daire kararları kesindir.

Daire kararları ise taraflar Büyük Daire’ye gönderme istemeyeceklerini bildirirse, üç ay içinde gönderme istenmezse veya Büyük Daire bünyesindeki kurul gönderme istemini reddederse kesinleşir.

Esasa ve kabul edilebilirliğe ilişkin kararların gerekçeli olması gerekir; yargıçlar çoğunluk görüşüne katılmıyorsa ayrık görüş belirtebilir.

Mahkeme ihlal tespit ederse ve iç hukuk ihlalin sonuçlarını ancak kısmen giderebiliyorsa zarar gören taraf lehine adil tazmine hükmedebilir.

Adil tazmin, her başvuruda otomatik bir sonuç değil, ihlal ve giderim koşullarına bağlı bir imkandır.

Kesin kararların uygulanması sistemin son halkasıdır.