HMGS Ülke, Deniz ve Hava Sahası Konu Anlatımı

Devletin ülkesi kara, deniz ve hava ülkesi olmak üzere üç bölümden oluşur.

Kara sınırlarının kesin biçimde çizilmesi uygulaması on altıncı ve on yedinci yüzyıllara kadar uzanır ve bir andlaşmayla gerçekleştirilir: önce sınırı oluşturacak unsurlar belirlenir, sonra bunlar haritalarda enlem ve boylam olarak gösterilir, en sonunda da genellikle bu iş için kurulan sınır komisyonları tarafından sahada işaretlenir.

Sınırı oluşturan unsurlar doğal ya da yapay olabilir.

Doğal unsurlar arasında akarsular, göller ve dağlar sayılır; ulaşıma elverişli bir akarsuyun en derin noktalarını birleştiren çizgi (thalweg), elverişli değilse iki kıyı arasındaki eşit uzaklık çizgisi sınırı oluşturur, göller genellikle eşit uzaklık ya da kara sınırından göle uzatılan çizgilerin birleştirilmesiyle paylaşılır, dağlık arazide ise yağmur sularının hangi yamaca aktığını gösteren su ayrımı çizgisi esas alınır.

Yapay unsurlar ise doğrudan enlem ve boylamlardan oluşur ve özellikle bağımsızlığını yirminci yüzyılın ikinci yarısında kazanan devletlerde sınır belirlemede kullanılmıştır.

Türkiye'nin kara sınırlarının tamamı andlaşmalarla çizilmiştir; Yunanistan ve Bulgaristan sınırı 1923 Lozan Barış Andlaşması'yla, İran sınırı çok daha eski bir tarihli andlaşmayla, Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan sınırı 1921 tarihli bir andlaşmayla belirlenmiş, Sovyetler Birliği'nin kuruluşu ve dağılması bu sınırların geçerliliğini etkilememiştir.

Irak sınırı, Musul'un statüsü Lozan görüşmelerinde çözülemediği için önce Milletler Cemiyeti Konseyi'nce geçici olarak belirlenmiş, konu Divan'a danışma görüşü olarak sorulduktan sonra kalıcı hale getirilmiştir; Suriye sınırı da Hatay'ın statüsü etrafındaki uzun bir sürecin ardından, bölgenin önce özel bir statüyle Suriye'ye bırakılması, ardından bağımsızlığını ilan etmesi ve son olarak Türkiye'ye katılmasıyla bugünkü halini almıştır.

Kara ülkesindeki akarsu, göl ve kanallardan yararlanma, yeraltı sularını da kapsayacak biçimde "suyolu" kavramı içinde ele alınır.

Ulaşım amacıyla kullanılan uluslararası suyollarında bir düzenleme yapılması bir andlaşmayı gerektirir, genel bir yapılageliş kuralından söz edilemez; buna karşılık ulaşım dışı kullanım -balıkçılık, tarımsal ve endüstriyel kullanım- bakımından kıyıdaş devletler arasında yukarı kıyıdaşın kendi ülkesi üzerinde dilediği tasarrufta bulunabileceğini savunan görüşle, kullanımın aşağı kıyıdaşa zarar vermemesi gerektiğini savunan görüş çatışır; genel kabul gören ilke, coğrafi, hidrolojik, ekonomik ve ekolojik pek çok unsurun birlikte değerlendirilmesini gerektiren "hakça ve makul kullanım" ilkesidir.

Türkiye'nin Fırat ve Dicle nehirlerinde yukarı kıyıdaş, Asi nehrinde ise aşağı kıyıdaş olması, bu ilkenin somut uygulama alanı bulduğu örnekler arasındadır; Fırat üzerindeki barajlaşma projeleri dolayısıyla ortaya çıkan anlaşmazlıklar, Türkiye'nin sınırda belirli bir su miktarını sürekli olarak bırakmayı taahhüt etmesiyle bir ölçüde aşılmıştır.

Deniz hukukunun gelişimi çok eski dönemlere kadar uzanır; karasuları kavramı on üçüncü yüzyılda kesin biçimde yerleşmiş, on sekizinci yüzyılda bitişik bölge, yirminci yüzyılın ortasında da kıta sahanlığı kavramı bunlara eklenmiştir.

1958 tarihli Cenevre Deniz Hukuku Sözleşmeleri, karasularının genişliği ve balıkçılık hakları konularında bir çözüme varamamış, bu iki soru ancak üçüncü Deniz Hukuku Konferansı'nın 1973-1982 arasında yürüttüğü çalışmalar sonucunda kabul edilen 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi ile çözülebilmiştir.

Bu sözleşme, deniz alanlarını kıyıdan açığa doğru ilerleyerek düzenler ve karasuları için azami on iki deniz mili sınırı ile münhasır ekonomik bölge adında yeni bir deniz alanı getirmiştir.

Kıyı devletinin egemenliğindeki iç sular, karasularının başladığı esas hattın gerisinde kalan sulardır ve devlet ülkesinin bir parçası sayılır; kıyı devleti buraya giriş için izin isteme, hatta belirli limanları tüm yabancı bayraklı gemilere kapatma hakkına sahiptir.

Esas hat normal olarak en düşük gelgit anındaki kıyı çizgisidir, ancak kıyının çok girintili çıkıntılı ya da adalarla parçalı olduğu durumlarda birkaç uç noktayı birleştiren düz esas hat çizilebilir; bu yöntemin hukuka uygunluğu, Uluslararası Adalet Divanı'nın bir kararında Norveç'in tartışmalı düz esas hattını onaylamasıyla pekişmiştir.

Karasuları, kıyı devletinin kara ülkesini çevreleyen ve üzerinde tam egemenlik kurduğu bir deniz kuşağıdır; genişliği uzun süre tartışma konusu olmuş, on yedinci yüzyıldaki top menzili uygulamasından doğan üç mil ölçüsü yerini yirminci yüzyılın ortalarında altı ile on iki mil arasında değişen uygulamalara bırakmış, nihayet 1982 Sözleşmesi'yle azami on iki deniz mili olarak sabitlenmiştir.

Türkiye, karasularını 1964 tarihli kanunla altı mile çıkarmış ve o dönemde Ege'de altı, Karadeniz ile Akdeniz'de on iki mil uygulamış; 1982 tarihli yeni kanunla temel ölçü altı mil olarak korunmuş, ancak Bakanlar Kurulu'na belirli denizler için hakkaniyet ilkesine uygun olmak kaydıyla daha geniş bir karasuları genişliği belirleme yetkisi tanınmıştır.

Karasularının varlığı, ticaretin ve ulaşımın önünü kapatmaması için zararsız geçiş hakkıyla dengelenir; bu hak, geminin durmaksızın ve hızlı biçimde geçmesini, yalnızca olağan seyir gerekleri, mücbir sebep ya da yardım ihtiyacı halinde durup demirlemesini öngörür ve kıyı devletinin barışına, düzenine ya da güvenliğine zarar veren -kuvvet kullanma ya da tehdidi, silah denemesi, casusluk niteliğinde bilgi toplama, izinsiz balıkçılık ya da kirletme gibi- faaliyetler geçişin zararsızlığını ortadan kaldırır.

Karasularının on iki mile çıkarılması, birçok boğazın tamamen kıyı devletinin karasuları içinde kalmasına yol açtığından, denizci devletlerin ısrarıyla boğazlar için ayrı bir transit geçiş rejimi kabul edilmiştir; bu rejim açık deniz ya da münhasır ekonomik bölgeyi birbirine bağlayan boğazlarda uygulanır, zararsız geçişten farklı olarak hava araçlarını da kapsar, savaş gemi ve uçaklarına açıkça tanınmıştır ve denizaltılara su yüzüne çıkmadan geçme imkânı verir; kıyı devletinin bu geçiş üzerindeki yetkisi esas olarak deniz trafiğinin düzenlenmesi, kirliliğin önlenmesi ve gümrük-sağlık kurallarının uygulanmasıyla sınırlıdır.

Türk Boğazları bu bakımdan kendine özgü, andlaşmalarla kurulmuş bir rejime tabidir: Osmanlı Devleti'nin imzaladığı Sevr Andlaşması, Boğazların yönetimini uluslararası bir komisyona bırakırken, Lozan Boğazlar Sözleşmesi ticaret gemilerine barış zamanında serbest geçiş tanımış, savaş gemileri için ise Karadeniz yönünde sınırlamalar öngörmüş ve askerden arındırma rejimi getirmiştir.

Değişen siyasi ve askeri koşullar karşısında Türkiye'nin girişimiyle 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlar Komisyonu'nu kaldırıp yetkilerini Türk Hükümeti'ne devretmiş, ticaret gemilerine barış zamanında geniş bir serbestlik tanımış, savaş gemileri için ise barış ve savaş zamanına, Türkiye'nin savaşan ya da tarafsız olmasına ve Karadeniz'e kıyısı olup olmamasına göre değişen ayrıntılı tonaj ve bildirim kuralları getirmiştir; bu Sözleşme bugün de Türk Boğazları bakımından yürürlükte olan temel belgedir ve sonraki yıllarda kabul edilen boğazlar tüzükleri, artan gemi trafiği karşısında seyir güvenliğine ilişkin ek düzenlemeler getirmiştir.

Karasularına bitişik olan ve kıyı devletinin sağlık, göç, gümrük ve maliye alanlarında sınırlı bir denetim yetkisi kullandığı deniz kuşağına bitişik bölge denir; 1982 Sözleşmesi buna deniz tabanındaki arkeolojik ve tarihi nesnelerin korunmasına ilişkin bir yetkiyi de eklemiştir, ancak Türkiye bugün ayrı bir bitişik bölge ilan etmiş değildir.

Kıta sahanlığı, kıyı devleti ülkesinin doğal uzantısı olan ve esas hattan itibaren asgari iki yüz mile kadar, doğal uzantının bunun ötesine geçtiğinin ilgili komisyona kanıtlanması halinde daha da ileriye uzanabilen deniz tabanı ve toprak altını kapsar; kıyı devletinin bu alan üzerindeki hakları fiilen ve başlangıçtan itibaren vardır, ayrıca ilan edilmesine gerek yoktur, münhasırdır ve yalnızca deniz yatağıyla sürekli temas halindeki canlı kaynaklar ile petrol, doğal gaz gibi cansız kaynakların işletilmesine yöneliktir; kıta sahanlığı üzerindeki su tabakasının hukuki niteliğini değiştirmez.

Münhasır ekonomik bölge ise esas hattan itibaren iki yüz mile kadar uzanan, hem deniz tabanı hem de üzerindeki su tabakası bakımından kıyı devletine balıkçılık dahil ekonomik yetkiler tanıyan, fakat kıta sahanlığından farklı olarak ilan edilmesi gereken bir deniz alanıdır; denize kıyısı olmayan, coğrafi olarak elverişsiz ya da geleneksel olarak o bölgede balıkçılık yapan devletler, kıyı devletiyle yapılacak bir andlaşmayla bu bölgenin canlı kaynaklarından belirli koşullarla yararlanabilir.

Açık deniz, iç sular, karasuları, takımada suları ve münhasır ekonomik bölge dışında kalan, hiçbir devletin ülkesine dahil olmayan ve tüm devletlere ulaşım, balıkçılık, bilimsel araştırma, kablo ve boru döşeme gibi altı temel serbestliği tanıyan alandır; buradaki gemiler kural olarak bayrağını taşıdıkları devletin yetkisine tabidir, ancak deniz haydutluğu gibi bazı suçlar bakımından bütün devletler denetleme ve cezalandırma yetkisine sahiptir, bir kıyı devleti de kendi yetki alanında işlenen bir suçtan sonra açık denize kaçan gemiyi belirli koşullarla izleyip yakalayabilir.

Komşu ya da karşılıklı kıyılı devletler arasında karasularının sınırlandırılması, aksi kararlaştırılmadıkça, esas hatlara eşit uzaklıktaki orta hat ilkesine göre yapılır; ancak tarihsel haklar ya da özel koşullar bu kuraldan sapmayı haklı kılabilir.

Kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge sınırlandırması ise, ilgili devletler arasında hakkaniyete uygun bir çözüme ulaşmak amacıyla yapılacak bir anlaşmaya bırakılmıştır; Uluslararası Adalet Divanı'nın konuya ilişkin kararlarında zamanla doğal uzantının belirleyiciliği azalmış, önce eşit uzaklık çizgisinin bir başlangıç noktası olarak alınıp ardından kıyı uzunlukları ve genel kıyı yapısı gibi hakça unsurlarla düzeltilmesi biçiminde bir yaklaşım yerleşmiştir.