HMGS · Milletlerarası Hukuk

HMGS Ülke, Deniz ve Hava Sahası Konu Anlatımı

Ülke, Deniz ve Hava Sahası konusunun özeti ve anlatımı — HMGS Milletlerarası Hukuk dersi. Özet her zaman ücretsiz.

Kısaca

Devlet ülkesi kara, deniz ve bunların üzerindeki hava sahasından oluşur. Kara sınırları tek bir doğal formülle değil, ilgili antlaşmanın çizdiği hat ve sonradan yapılan sınırlandırma-işaretleme işlemleriyle belirlenir; akarsu, göl veya dağ gibi unsurlar ancak antlaşmanın verdiği anlamla kullanılır. Deniz hukukunda iç sular ve karasuları egemenlik alanı; bitişik bölge belirli denetim yetkileri alanı; kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge ise egemenlik değil, kaynaklara ilişkin egemen hak ve yetkiler alanıdır. BMDHS karasularını en çok 12 deniz mili, bitişik bölgeyi esas hatlardan en çok 24 deniz mili ve MEB'i en çok 200 deniz mili olarak düzenler. Kıta sahanlığı ilan gerektirmeden doğar; dış kenar 200 deniz milini aşabiliyorsa kıyı devleti bilimsel-teknik bilgileri Kıta Sahanlığı Sınırları Komisyonuna sunar ve dış sınırlarını Komisyon tavsiyelerine dayanarak belirler. Türkiye BMDHS'ye taraf değildir; buna rağmen birçok deniz hukuku kuralı teamül niteliğiyle ayrıca değerlendirilir. Türk Boğazları genel transit geçiş rejimiyle değil, 1936 Montrö Sözleşmesi'nin ticaret ve savaş gemileri için kurduğu özel rejimle yönetilir. Sınırlandırma sorularında alanın niteliği, karşılıklı kıyılar ve ilgili antlaşma ile hakkaniyete uygun çözüm birlikte okunmalıdır.

Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.

Özet: Sesli anlatım yakında

Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış

HMGS konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.

HMGS ders notları PDF’ini indir

Konu Anlatımı

Tam anlatım: Sesli anlatım yakında

Devletin kara ülkesi, deniz ülkesi ve bunların üzerindeki hava sahası hukuken birbirini tamamlar.

Kara sınırı, doğal bir unsurun kendiliğinden sınır sayılmasıyla değil, ilgili devletlerin antlaşmasıyla belirlenir.

Antlaşma önce sınırlandırmayı, yani hattın hukuki tarifini yapar; daha sonra ortak komisyonlar sahada işaretleme işlemini yürütür.

Akarsuda talveg veya orta hat, gölde eşit uzaklık, dağlık alanda su bölümü çizgisi kullanılabilir; fakat bunların hiçbiri her olayda otomatik kural değildir.

Belirleyici olan antlaşma metni, haritalar, koordinatlar ve yerleşmiş uygulamadır.

Türkiye'nin komşularıyla sınırları da Lozan, Kars ve Ankara gibi farklı antlaşma ve tamamlayıcı düzenlemelere dayanır; bütün sınırları tek antlaşmaya veya tek doğal yönteme bağlamak doğru değildir.

Kara ülkesindeki akarsu, göl ve kanallardan yararlanma, yeraltı sularını da kapsayacak biçimde "suyolu" kavramı içinde ele alınır.

Ulaşım amacıyla kullanılan uluslararası suyollarında bir düzenleme yapılması bir andlaşmayı gerektirir, genel bir yapılageliş kuralından söz edilemez; buna karşılık ulaşım dışı kullanım -balıkçılık, tarımsal ve endüstriyel kullanım- bakımından kıyıdaş devletler arasında yukarı kıyıdaşın kendi ülkesi üzerinde dilediği tasarrufta bulunabileceğini savunan görüşle, kullanımın aşağı kıyıdaşa zarar vermemesi gerektiğini savunan görüş çatışır; genel kabul gören ilke, coğrafi, hidrolojik, ekonomik ve ekolojik pek çok unsurun birlikte değerlendirilmesini gerektiren "hakça ve makul kullanım" ilkesidir.

Türkiye'nin Fırat ve Dicle nehirlerinde yukarı kıyıdaş, Asi nehrinde ise aşağı kıyıdaş olması, bu ilkenin somut uygulama alanı bulduğu örnekler arasındadır; Fırat üzerindeki barajlaşma projeleri dolayısıyla ortaya çıkan anlaşmazlıklar, Türkiye'nin sınırda belirli bir su miktarını sürekli olarak bırakmayı taahhüt etmesiyle bir ölçüde aşılmıştır.

Deniz hukukunun gelişimi çok eski dönemlere kadar uzanır; karasuları kavramı on üçüncü yüzyılda kesin biçimde yerleşmiş, on sekizinci yüzyılda bitişik bölge, yirminci yüzyılın ortasında da kıta sahanlığı kavramı bunlara eklenmiştir.

1958 tarihli Cenevre Deniz Hukuku Sözleşmeleri, karasularının genişliği ve balıkçılık hakları konularında bir çözüme varamamış, bu iki soru ancak üçüncü Deniz Hukuku Konferansı'nın 1973-1982 arasında yürüttüğü çalışmalar sonucunda kabul edilen 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi ile çözülebilmiştir.

Bu sözleşme, deniz alanlarını kıyıdan açığa doğru ilerleyerek düzenler ve karasuları için azami on iki deniz mili sınırı ile münhasır ekonomik bölge adında yeni bir deniz alanı getirmiştir.

Kıyı devletinin egemenliğindeki iç sular, karasularının başladığı esas hattın gerisinde kalan sulardır ve devlet ülkesinin bir parçası sayılır; kıyı devleti buraya giriş için izin isteme, hatta belirli limanları tüm yabancı bayraklı gemilere kapatma hakkına sahiptir.

Esas hat normal olarak en düşük gelgit anındaki kıyı çizgisidir, ancak kıyının çok girintili çıkıntılı ya da adalarla parçalı olduğu durumlarda birkaç uç noktayı birleştiren düz esas hat çizilebilir; bu yöntemin hukuka uygunluğu, Uluslararası Adalet Divanı'nın bir kararında Norveç'in tartışmalı düz esas hattını onaylamasıyla pekişmiştir.

Karasuları, kıyı devletinin kara ülkesini çevreleyen ve üzerinde tam egemenlik kurduğu bir deniz kuşağıdır; genişliği uzun süre tartışma konusu olmuş, on yedinci yüzyıldaki top menzili uygulamasından doğan üç mil ölçüsü yerini yirminci yüzyılın ortalarında altı ile on iki mil arasında değişen uygulamalara bırakmış, nihayet 1982 Sözleşmesi'yle azami on iki deniz mili olarak sabitlenmiştir.

Türkiye, karasularını 1964 tarihli kanunla altı mile çıkarmış ve o dönemde Ege'de altı, Karadeniz ile Akdeniz'de on iki mil uygulamış; 1982 tarihli yeni kanunla temel ölçü altı mil olarak korunmuş, ancak Bakanlar Kurulu'na belirli denizler için hakkaniyet ilkesine uygun olmak kaydıyla daha geniş bir karasuları genişliği belirleme yetkisi tanınmıştır.

Karasularının varlığı, ticaretin ve ulaşımın önünü kapatmaması için zararsız geçiş hakkıyla dengelenir; bu hak, geminin durmaksızın ve hızlı biçimde geçmesini, yalnızca olağan seyir gerekleri, mücbir sebep ya da yardım ihtiyacı halinde durup demirlemesini öngörür ve kıyı devletinin barışına, düzenine ya da güvenliğine zarar veren -kuvvet kullanma ya da tehdidi, silah denemesi, casusluk niteliğinde bilgi toplama, izinsiz balıkçılık ya da kirletme gibi- faaliyetler geçişin zararsızlığını ortadan kaldırır.

Karasularının on iki mile çıkarılması, birçok boğazın tamamen kıyı devletinin karasuları içinde kalmasına yol açtığından, denizci devletlerin ısrarıyla boğazlar için ayrı bir transit geçiş rejimi kabul edilmiştir; bu rejim açık deniz ya da münhasır ekonomik bölgeyi birbirine bağlayan boğazlarda uygulanır, zararsız geçişten farklı olarak hava araçlarını da kapsar, savaş gemi ve uçaklarına açıkça tanınmıştır ve denizaltılara su yüzüne çıkmadan geçme imkânı verir; kıyı devletinin bu geçiş üzerindeki yetkisi esas olarak deniz trafiğinin düzenlenmesi, kirliliğin önlenmesi ve gümrük-sağlık kurallarının uygulanmasıyla sınırlıdır.

Türk Boğazları bu bakımdan kendine özgü, andlaşmalarla kurulmuş bir rejime tabidir: Osmanlı Devleti'nin imzaladığı Sevr Andlaşması, Boğazların yönetimini uluslararası bir komisyona bırakırken, Lozan Boğazlar Sözleşmesi ticaret gemilerine barış zamanında serbest geçiş tanımış, savaş gemileri için ise Karadeniz yönünde sınırlamalar öngörmüş ve askerden arındırma rejimi getirmiştir.

Değişen siyasi ve askeri koşullar karşısında Türkiye'nin girişimiyle 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlar Komisyonu'nu kaldırıp yetkilerini Türk Hükümeti'ne devretmiş, ticaret gemilerine barış zamanında geniş bir serbestlik tanımış, savaş gemileri için ise barış ve savaş zamanına, Türkiye'nin savaşan ya da tarafsız olmasına ve Karadeniz'e kıyısı olup olmamasına göre değişen ayrıntılı tonaj ve bildirim kuralları getirmiştir; bu Sözleşme bugün de Türk Boğazları bakımından yürürlükte olan temel belgedir ve sonraki yıllarda kabul edilen boğazlar tüzükleri, artan gemi trafiği karşısında seyir güvenliğine ilişkin ek düzenlemeler getirmiştir.

Karasularına bitişik bölgede kıyı devleti egemenlik değil, ülkesinde veya karasularında gümrük, maliye, göç ve sağlık kurallarının ihlalini önleme ve cezalandırmaya yönelik sınırlı denetim yetkileri kullanır; bu alan esas hatlardan itibaren 24 deniz milini aşamaz.

Kıta sahanlığı deniz yatağı ve toprak altına ilişkindir.

Kıyı devletinin kıta sahanlığı üzerindeki hakları başlangıçtan ve kendiliğinden doğar, ilan veya fiili işgal gerektirmez; su tabakasının hukuki statüsünü değiştirmez.

BMDHS bakımından kıyı devleti, karşılıklı sınırlandırma saklı kalmak üzere, kıta kenarının daha kısa olması hâlinde dahi 200 deniz miline kadar kıta sahanlığı hakkına sahip olabilir.

Kıta kenarının 200 deniz milinin ötesine uzandığı iddiasında ise 76. maddedeki karmaşık mesafe ve derinlik sınırları uygulanır; devlet bilimsel-teknik verileri Kıta Sahanlığı Sınırları Komisyonuna sunar ve dış sınırlarını Komisyon tavsiyelerine dayanarak belirler.

Komisyon devletler arası deniz sınırı çizmez.

MEB ise ilan edilmesi gereken, esas hatlardan en çok 200 deniz miline uzanabilen ve hem deniz yatağı hem su tabakasındaki canlı-cansız kaynaklar üzerinde egemen haklar tanıyan ayrı bir rejimdir.

Türkiye BMDHS'ye taraf değildir; sözleşme hükümlerinin Türkiye bakımından uygulanmasında ilgili teamül kuralları ve özel antlaşmalar ayrıca değerlendirilir.

Açık deniz hiçbir devletin egemenliğine tabi değildir; seyrüsefer, uçuş, kablo-boru döşeme, yapay ada kurma, balıkçılık ve bilimsel araştırma serbestlikleri uluslararası hukuk koşulları içinde kullanılır.

Karşılıklı veya bitişik kıyılı devletler arasında karasuları sınırı, başka anlaşma yoksa ve tarihî hak ya da özel durum farklı sonucu gerektirmiyorsa eşit uzaklık/orta hat yaklaşımıyla ele alınır.

Kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırmasının amacı ise hakkaniyete uygun çözümdür.

Uluslararası yargı uygulamasında çoğunlukla geçici eşit uzaklık çizgisi kurulması, ilgili koşullar nedeniyle düzeltilmesi ve sonucun ölçüsüzlük yaratıp yaratmadığının kontrol edilmesi biçimindeki üç aşamalı yöntem kullanılır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada

Ülke, Deniz ve Hava Sahası anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Milletlerarası Hukuk dersindeki diğer konular

Bu Konunun Sınavdaki Ağırlığı

Ülke, Deniz ve Hava Sahası konusu HMGS Tüm Konular düzeyindeki Milletlerarası Hukuk dersine bağlıdır. Bu dersin müfredat ağırlığı %2. Ağırlıklar benzersor müfredat analizidir, resmî soru dağılımı değildir. Sınavda kaç soru çıkacağını göstermez.

Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.

SSS

Sık Sorulan Sorular

Ülke, Deniz ve Hava Sahası, HMGS Tüm Konular düzeyindeki Milletlerarası Hukuk dersinin konularından biridir. Aynı dersin diğer konularına bu sayfanın altındaki konu listesinden geçebilirsiniz.

Bu sayfada konunun ücretsiz özeti ve anlatımın neredeyse tamamı yer alır; yalnızca kapanış bölümü uygulamaya bırakılmıştır. Sesli anlatım, çevrimdışı indirme ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

HMGS Tüm Konular düzeyinde Milletlerarası Hukuk dersinin müfredat ağırlığı %2. Ağırlıklar benzersor müfredat analizidir, resmî soru dağılımı değildir. Sınavda kaç soru çıkacağını göstermez.

Önce özeti okuyup konunun ne hakkında olduğunu netleştirin, sonra anlatımı baştan sona takip edin. Anlatımı bitirir bitirmez aynı konudan soru çözün: konuyu okumaktan çok, okuduktan hemen sonra hatırlamaya çalışmak kalıcılığı belirler. Bir gün sonra sadece özeti tekrar okumak çoğu konu için yeterli olur.

Milletlerarası Hukuk dersi bu sayfadaki konuyla birlikte 6 konu içerir. Tam liste sayfanın altındaki konu bağlantılarında ve dersin kendi sayfasında yer alır; oradan her konunun ücretsiz özetini tek sayfada okuyabilirsiniz.

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
HMGS soru çözme rehberi
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by