HMGS Devletin Unsurları ve Tanıma Konu Anlatımı

Devlet, kısaca, sınırları belirli bir toprak parçası üzerine yerleşmiş, üstün bir otoriteye tabi örgütlü insan topluluğu olarak tanımlanır.

Bu tanımdan devletin üç kurucu unsuru çıkarılır: beşeri unsur (insan topluluğu), fiziki unsur (ülke) ve hukuki unsur (üstün otorite).

Bu unsurlardan ilki, insan topluluğudur.

Topluluğun nüfusu devletin oluşumu açısından önemli değildir; milyarlarca kişilik nüfusa sahip devletler bulunduğu gibi çok küçük nüfuslu devletler de vardır.

Aranan, topluluğun toplumsal bağlamda sürekliliğinin bulunması ve kişilerin ilgili devletle vatandaşlık bağıyla bağlı olmasıdır; yabancılar bu unsurun bir parçası sayılmaz.

Ayrıca topluluğun yerleşik olması gerekir, göçebe bir toplumun bugünkü anlamda devlet oluşturması mümkün görülmez.

Beşeri unsurla ilişkilendirilen önemli bir ilke self-determinasyondur.

Kökeni siyasi bir ilke olarak ortaya çıkmış, zamanla Birleşmiş Milletler Andlaşması'nda ve çeşitli Genel Kurul bildirilerinde yer alarak bir uluslararası hukuk kuralına dönüşmüştür.

Kendi geleceğini belirleme anlamına gelen bu hakkın devletin iç örgütlenmesine bakan bir yüzü ile dışa dönük bir yüzü vardır; dışa dönük yüzü, bağımsız bir devlet kurma ya da mevcut bir devlete katılma imkânını içerir.

Ancak bu hak, kullanıldığı devletin ya da başka bir devletin toprak bütünlüğünü ihlal edecek biçimde kullanılamaz ve esas itibarıyla sömürge rejimi altında yaşayan halklara tanınmıştır; sömürge rejimindeki bir halkın bağımsızlığını ilan etmesi, üzerinde yaşadığı toprakların zaten sömürgeci devletin ülkesi sayılmaması nedeniyle, o devletin toprak bütünlüğünü ihlal etmiş sayılmaz.

İkinci unsur ülkedir; devletin egemenlik yetkisini kullandığı coğrafyadır ve kara, deniz ve hava ülkesinden oluşur.

Kara ülkesi kıtasal kara parçasını (yalnızca adalardan oluşan devletler de vardır), varsa adaları, kara ülkesi içindeki göl ve akarsuları ve toprak altını kapsar; deniz ülkesi iç sular, karasuları ve takımada sularından oluşurken bitişik bölge, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgenin bu kapsama girip girmediği tartışmalıdır.

Hava ülkesi ise kara ve deniz ülkesinin üzerini kaplayan hava sahasıdır.

Ülkenin büyüklüğü önemli değildir, kıtasal genişlikte ülkesi olan devletler bulunduğu gibi çok küçük ülkeli devletler de vardır; asıl önemli olan sınırların belirli olması ve yerleşik topluluğun burayı kendi ülkesi olarak benimsemiş olmasıdır.

Devletin ülkesi tek parça olmak zorunda da değildir.

Devletin ülkesiyle ilgili en temel ilkelerden biri toprak bütünlüğü ilkesidir: devletin ülkesi, rızası dışında bölünemez; bu ilke Birleşmiş Milletler Andlaşması başta olmak üzere pek çok uluslararası belgede yer almış, toprak bütünlüğüne yönelik kuvvet kullanımı Genel Kurul kararlarında saldırı olarak nitelendirilmiştir ve bugün devletin ülkesinin dokunulmazlığı anlamına gelecek şekilde anlaşılmaktadır.

Devletin son unsuru üstün otoritedir; bu unsur, siyasal ve hukuksal açıdan örgütlenmiş egemen ve bağımsız bir otoritenin varlığını gerektirir ve devleti asıl ayırt eden unsurdur, çünkü insan topluluğu ve ülke unsurları federe devlet, vilayet ya da belediye gibi devlet niteliği taşımayan birimlerde de bulunabilir.

Bağımsızlık ve egemenlik birbirinden ayrı kavramlar olarak değil, uluslararası hukukun devletlere tanıdığı hak ve yetkilerin toplamı olarak anlaşılabilir; bu toplamın her devlet için eşit sayılması egemen eşitliği ilkesini oluşturur ve devletlerin toprak, ekonomi, nüfus gibi büyüklüklerinden bağımsızdır, ancak Güvenlik Konseyi'ndeki daimi üyelik gibi önemli istisnaları da vardır.

Üstün otorite unsuruyla bağlantılı bir başka ilke iç işlerine karışmama ilkesidir; bir devletin hangi konuların kendi iç işi sayılacağını belirlemesi zaman içinde ve bakış açısına göre değişen, tartışmalı bir alan olmaya devam etmektedir.

Yine bu unsurla ilgili olarak, bağımsızlığına yeni kavuşan devletlerin yaşadığı ekonomik yoksunluklar, doğal kaynaklar üzerinde sürekli egemenlik ilkesinin gelişmesine yol açmış, devletlerin kendi doğal kaynaklarını serbestçe işletme hakkı Genel Kurul kararlarıyla ve Devletlerin Ekonomik Hakları ve Görevleri Şartı gibi belgelerle pekiştirilmiştir.

Devletin ülkesi içindeki yetkisine ülkesel yetki denir ve bu yetki tam ve münhasırdır; ancak bu tamlık ve münhasırlık mutlak değildir.

Yetkinin tamlığına ilişkin kayıtlar, başka devletlerin vatandaşlarına zarar verilmemesi ve başka devletlerin kendi ülkesel yetkilerine dayanarak yaptığı işlemlere saygı gösterilmesi biçiminde ortaya çıkar.

Münhasırlığa ilişkin kayıtlar ise iki grupta toplanabilir: devlet kısıtlanan yetkisini ya tümüyle terk eder -uluslararası örgütlere tanınan dokunulmazlık ve bağışıklıklar ile bir ülkenin askerden ve silahtan arındırılması buna örnektir- ya da bu yetkiyi başka bir devlete devreder, nitekim yabancı askeri üs ve kuvvetlere tanınan yetkiler ile yabancı konsoloslukların ev sahibi devlet ülkesinde kullandığı bazı yetkiler bu ikinci gruba girer.

Devletin varlığından ayrı, fakat ona yakından bağlı bir başka soru, devletin başka devletlerce tanınmasıdır ve bugün en çok tartışılan tanıma biçimi budur.

Tartışma, devlet olmanın üç unsuru dışında tanınmanın da ayrı bir ön koşul sayılıp sayılmayacağı üzerinde yoğunlaşır; ağırlıklı görüş, tanımanın devlet olmanın ön koşulu olmadığı, var olan bir durumu açıklayan (bildirici) bir işlem olduğu yönündedir.

Bu yorum tanımanın tek taraflı hukuksal işlem niteliğiyle de uyumludur; ayrıca tanıma çoğu zaman siyasi bir değerlendirme içerdiğinden bir devlet, diğer üç unsuru taşısa dahi, başka bir devleti siyasi gerekçelerle tanımamayı tercih edebilir.

Bir devletin bir başka devleti siyasi nedenlerle tanımaması örneği olarak Kosova'nın Rusya tarafından tanınmaması gösterilir.

Tanıma açık ya da üstü kapalı, fiili (de facto) ya da hukuki (de jure) olabilir; hukuki tanıma geri alınamaz niteliktedir.