HMGS Gelir Vergisi Konu Anlatımı

Gelir Vergisi Kanunu, gelir vergisinin konusunu gerçek kişilerin gelirleri olarak belirler.

Kanun, gerçek kişiye ait geliri; ilgili takvim yılı boyunca elde edilen kazanç ve iratların gider ve indirimlerden sonra kalan safi tutarı olarak ele alır.

Bu tanımda üç ana unsur vardır: mükellef gerçek kişidir, ölçü takvim yılıdır, vergileme safi tutar üzerinden yapılır.

Kurum kazançları başka bir verginin konusuna girer; gelir vergisi gerçek kişi eksenli bir vergidir.

Kanun gelirin unsurlarını sınırlı bir liste halinde sayar: ticari kazançlar, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları ve diğer kazanç ve iratlar.

Aksi hüküm yoksa bu kazanç ve iratlar gerçek ve safi miktarlarıyla dikkate alınır.

Bu nedenle gelir vergisini öğrenirken yalnız oran veya beyan tarihine değil, gelir unsurunun niteliğine odaklanmak gerekir.

Tam mükellef gerçek kişiler, Türkiye içinde ve dışında elde ettikleri kazanç ve iratların tamamı üzerinden vergilendirilir.

Kanun iki grubu tam mükellef sayar: Türkiye'de yerleşmiş olanlar ve resmi daire ya da merkezi Türkiye'de bulunan kuruluşlara bağlı olup bu kuruluşların işleri nedeniyle yabancı ülkelerde oturan Türk vatandaşları.

İkinci grup bakımından, bulundukları ülkede elde ettikleri gelirler üzerinden gelir vergisine veya benzeri vergiye tabi tutulmuşlarsa ayrıca vergilendirilmeyeceklerine ilişkin özel hüküm vardır.

Türkiye'de yerleşme ise ikametgah veya oturma süresiyle belirlenir.

İkametgahı Türkiye'de bulunanlar Türkiye'de yerleşmiş sayılır.

Bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturanlar da yerleşmiş kabul edilir; geçici ayrılmalar bu oturma süresini kesmez.

Buna karşılık belli ve geçici görev, tahsil, tedavi, istirahat, seyahat veya elde olmayan sebeplerle Türkiye'de kalan bazı yabancılar altı aydan fazla kalsalar da Türkiye'de yerleşmiş sayılmaz.

Türkiye'de yerleşmiş olmayan gerçek kişiler yalnız Türkiye'de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir.

Dar mükellefiyette temel soru, gelirin Türkiye'de elde edilip edilmediğidir.

Kanun bunu gelir unsurlarına göre ayrı ölçütlerle belirler.

Ticari kazançlarda Türkiye'de işyeri veya daimi temsilci bulunması ve kazancın bu yerlerde ya da temsilciler aracılığıyla sağlanması aranır.

Zirai kazançlarda faaliyet Türkiye'de icra edilmelidir.

Ücretlerde hizmetin Türkiye'de yapılması veya Türkiye'de değerlendirilmesi; serbest meslek kazançlarında faaliyetin Türkiye'de icrası veya değerlendirilmesi; gayrimenkul sermaye iratlarında mal veya hakkın Türkiye'de bulunması, kullanılması veya değerlendirilmesi; menkul sermaye iratlarında sermayenin Türkiye'de yatırılmış olması; diğer kazanç ve iratlarda ise kazancı doğuran iş veya işlemin Türkiye'de yapılması ya da değerlendirilmesi esas alınır.

Değerlendirme kavramı, ödemenin Türkiye'de yapılmasını veya ödeme yurt dışında yapılsa bile Türkiye'de ödeyenin ya da adına ödeme yapılanın hesaplarına intikal ettirilmesini yahut karından ayrılmasını ifade eder.

Bu ayrıntı, dar mükellefiyet sorularında belirleyicidir.

Ticari kazanç, her türlü ticari ve sınai faaliyetten doğan kazançtır.

Kanun bazı faaliyetleri ayrıca ticari kazanç sayar; maden ve taş ocaklarının işletilmesi, özel okul ve hastane işletilmesi, gayrimenkul alım satım ve inşa işleriyle devamlı uğraşılması, menkul kıymet alım satımıyla devamlı uğraşılması ve diş protezciliği örnekler arasındadır.

Ticari kazanç, Vergi Usul Kanunu hükümleriyle Gelir Vergisi Kanunundaki bilanço, işletme hesabı veya basit usul hükümlerine göre tespit edilir.

Bilanço esasında ölçü, hesap dönemi sonu ve başı öz sermaye değerleri arasındaki olumlu farktır; işletme hesabı esasında ise hasılat ile giderler arasındaki olumlu fark esas alınır.

Zirai kazanç, zirai faaliyetten doğan kazançtır.

Zirai faaliyet; arazi, deniz, göl ve nehirlerde ekim, dikim, bakım, üretme, yetiştirme, ıslah, avlanma, muhafaza, taşıma, satış ve mahsullerden yararlanma gibi faaliyetleri kapsar.

Çiftçilerin bazı hallerde tevkifat yoluyla, belirli büyüklükleri aşmaları halinde gerçek usulde vergilenmesi öngörülür.

Gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiler bu zirai kazançları için beyanname vermez; gerçek usule geçenlerde zirai işletme hesabı veya seçilirse bilanço esası devreye girer.

Ücret, işverene tabi ve belirli işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para, ayın ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

Ödemenin tazminat, tahsisat, zam, avans, prim, ikramiye veya başka adla yapılması niteliği değiştirmez.

Yönetim kurulu üyelerine, bilirkişilere ve sporculara yapılan bazı ödemeler de ücret sayılır.

Serbest meslek kazancı, sermayeden çok kişisel çalışma, bilimsel veya mesleki bilgiye dayanan ve ticari nitelikte olmayan işlerden doğar.

Bu faaliyetin işverene tabi olmadan, kişisel sorumluluk altında ve kendi nam ve hesabına yürütülmesi gerekir.

Serbest meslek kazancı, mesleki faaliyet karşılığı tahsil edilen para, ayın ve para ile temsil edilebilen menfaatlerden mesleki giderler indirildikten sonra kalan farktır; bu nedenle tahsil ilkesi burada özellikle önemlidir.

Gayrimenkul sermaye iradı, kanunda sayılan mal ve hakların sahipleri, zilyetleri veya hak sahipleri tarafından kiraya verilmesinden doğan iratlardır.

Arazi, bina, maden suyu, arama ve işletme hakkı, marka, telif hakkı, gemi ve motorlu taşıt gibi unsurlar bu kapsamda sayılmıştır.

Ancak mal veya hak ticari ya da zirai işletmeye dahilse elde edilen irat ayrı bir kira geliri gibi değil, ilgili ticari veya zirai kazancın tespit hükümleri içinde değerlendirilir.

Menkul sermaye iradı, ticari, zirai veya mesleki faaliyet dışında nakdi sermaye ya da para ile temsil edilen değerlerden elde edilen kar payı, faiz ve benzeri iratlardır.

Hisse senedi kar payları, iştirak kazançları, tahvil ve Hazine bonosu faizleri, alacak faizleri ve mevduat faizleri bu unsurun tipik örnekleridir.

Diğer kazanç ve iratlar ise önceki gelir unsurlarına girmeyen değer artışı kazançları ile arızi kazançları kapsar.

Gelir vergisi beyanları yıllık, muhtasar ve münferit beyanname ile yapılır.

Kural olarak mükellefler bir takvim yılı içinde elde ettikleri gelir unsurlarını yıllık beyannamede toplar.

Kanun, beyanı gereken gelirlerin yıllık beyannamede toplanmasını zorunlu tutar.

Tacirler, çiftçiler ve serbest meslek erbabı ilgili faaliyetlerinden kazanç sağlamamış olsalar bile yıllık beyanname verme yükümlülüğüyle karşılaşabilir.

Toplama yapılmayan haller ayrı düşünülmelidir.

Tam mükellefiyette gerçek usulde vergilendirilmeyen zirai kazançlar, istisna hadleri içinde kalan kazanç ve iratlar ve bazı tevkifata tabi ücret, menkul sermaye iradı veya gayrimenkul sermaye iradı gelirleri yıllık beyana dahil edilmeyebilir.

Dar mükellefiyette ise tamamı Türkiye'de tevkifatla vergilendirilmiş ücret, serbest meslek kazancı, menkul ve gayrimenkul sermaye iradı ile diğer kazanç ve iratlar için yıllık beyanname verilmemesi öngörülür.

Bu istisnalar, beyan ilkesini ortadan kaldırmaz; yalnız kanunun açıkça ayırdığı gelirleri toplama dışında bırakır.

Matrah hesabında gelir unsurlarının birlikte değerlendirilmesi zarar mahsubu bakımından da önemlidir.

Kanun, diğer kazanç ve iratlardan doğanlar hariç olmak üzere, gelir kaynaklarının bir kısmından doğan zararların diğer kaynakların kazanç ve iratlarına mahsup edilmesine izin verir.

Mahsup edilemeyen zarar kısmı izleyen yılların gelirinden indirilebilir; ancak arka arkaya beş yıl içinde mahsup edilmeyen bakiye artık sonraki yıllara taşınamaz.

Gelir vergisi, mükellefin ikametgahının bulunduğu yer vergi dairesince tarh edilir; işyeri ve ikametgahın farklı olduğu, gezici çalışıldığı veya dar mükellefiyet bulunduğu hallerde özel tarh yeri kuralları uygulanabilir.

Vergi, kural olarak gelir vergisine mükellef gerçek kişi adına tarh edilir.

Küçükler ve kısıtlılarda kanuni temsilciler, tevkifat yoluyla alınan vergide kesinti yapmak zorunda olanlar, dar mükellefiyette ise daimi temsilci veya geliri sağlayan kişiler tarhiyata muhatap olabilir.

Vergilendirme dönemi geçmiş takvim yılıdır.

Mükellefiyet yıl içinde kalkarsa dönem yıl başından mükellefiyetin kalktığı tarihe kadar olan süreyle sınırlanır.

Tevkifat yoluyla ödenen vergilerde, yıllık beyanname zorunluluğu yoksa tevkifatın ilgili olduğu dönem vergilendirme dönemi sayılır ve kesilen ya da kesilmesi gereken vergiler yıllık verginin yerine geçer.

Münferit beyanname ile bildirilen gelirlerde ise vergilendirme dönemi yerine gelirin iktisap tarihi esas alınır.

Kanun, bazı ödemeler üzerinden vergi tevkifatı yapılmasını öngörür.

Tevkifat, nakden veya hesaben yapılan ödemelere uygulanır; hesaben ödeme, ödeyeni hak sahibine karşı borçlu gösteren kayıt ve işlemleri ifade eder.

Ücretler dışında kalan ödemelerde tevkifat gayrisafi tutar üzerinden yapılır.

Tevkifat yapanlar, kesilen vergileri kayıtlarında ayrıca gösterir ve muhtasar beyanname ile bildirir.

Yıllık gelir vergisi, vergiye tabi gelirlerin yıllık toplamından kanuni indirimler düşüldükten sonra tarifedeki oranlar uygulanarak hesaplanır.

Tarife artan oranlıdır; bu yüzden gelirin hangi dilime girdiği, hesaplanan verginin nihai tutarını belirler.

Ücretlerde aylık ve gündelik verginin hesaplanması için yıllık verginin sırasıyla on ikiye ve otuza bölünmesine ilişkin özel hesaplama kuralı da bulunur.

Ticari kazanç sahipleri ile serbest meslek erbabı, cari vergilendirme dönemi gelir vergisine mahsup edilmek üzere geçici vergi öder.