HMGS Vergi Ödevi ve Vergi İlişkisi Konu Anlatımı

Vergi İlişkisinin Temel Kişileri

Vergi ödevi, soyut bir kamu yükümlülüğü olarak başlar; Vergi Usul Kanunu'nda ise somut kişilere ve olaylara bağlanır.

VUK m. 8-11 ve m. 19 bu bağlantının temelini verir.

Bu başlıkta öğrenilmesi gereken ana soru şudur: Vergi borcu kime düşer, vergi dairesine karşı kim muhataptır, ödevler kim tarafından yerine getirilir ve vergi alacağı hangi anda doğar?

VUK'a göre mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu terettüp eden gerçek veya tüzel kişidir.

Tanımda iki unsur vardır: kişi ve vergi borcu.

Kişi gerçek kişi de olabilir, tüzel kişi de olabilir.

Vergi borcu ise doğrudan vergi kanunlarının kişiye yüklediği borçtur.

Bu nedenle mükellefiyet, tarafların kendi aralarında yaptıkları anlaşmayla vergi dairesine karşı değiştirilebilecek bir konum değildir.

Vergi Sorumlusu

Vergi sorumlusu, verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir.

Mükellef vergi borcunun üzerinde doğduğu kişi iken, vergi sorumlusu ödeme ve buna bağlı ödevler bakımından vergi dairesinin muhatabı olabilir.

VUK, sonraki maddelerde geçen mükellef tabirinin vergi sorumlularına da şamil olduğunu belirtir.

Bu, kanunun usul hükümlerini uygularken sorumluların da mükellef gibi muhatap alınabileceğini gösterir.

Öğrenme açısından en önemli ayrım şudur: Mükellef borcun asıl bağlandığı kişidir; vergi sorumlusu ise ödeme bakımından vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir.

Bazı durumlarda aynı kişi hem mükellef hem sorumlu gibi görünür; bazı durumlarda ise sorumluluk başkasının vergisine ilişkin ödeme veya kesinti ödevi üzerinden doğar.

Özel Sözleşmelerin Vergi Dairesine Etkisi

VUK m. 8, vergi kanunlarıyla kabul edilen haller dışında mükellefiyet veya vergi sorumluluğuna ilişkin özel sözleşmelerin vergi dairelerini bağlamayacağını söyler.

Bu kural, vergi ilişkisinin kamu hukuku niteliğini gösterir.

İki kişi kendi aralarında vergi yükünü kimin taşıyacağına dair anlaşma yapabilir; fakat bu anlaşma, kanuni durum değişmedikçe vergi dairesinin muhatabını değiştirmez.

Sınav tuzağı burada ortaya çıkar: Özel hukuk ilişkisinde taraflar arasında bir rücu veya yük paylaşımı mümkün olabilir; fakat VUK'un bu maddesi vergi dairesine karşı mükellefiyet ve sorumluluğun özel sözleşmeyle değiştirilemeyeceğini vurgular.

Kaynak maddede istisna olarak yalnızca vergi kanunlarıyla kabul edilen haller saklı tutulmuştur.

Vergi Numarası ve Mükellefiyetin İzlenmesi

VUK m. 8'de Türkiye Cumhuriyeti tabiiyetinde bulunan her gerçek kişi ile tüzel kişilere bir vergi numarası verileceği de düzenlenir.

Bu hüküm, vergi ilişkisinin idari olarak izlenmesini sağlar.

Maliye Bakanlığı, uygulamaya ilişkin usul ve esasları tespit etmeye ve vergi numarasının kamu kurumları, gerçek ve tüzel kişilerce yapılacak işlemlerle ilgili kayıtlarda ve düzenlenecek belgelerde kullanılmasını zorunlu kılmaya yetkilidir.

Bu bilgi, mükellef tanımının yanında idarenin kişileri kayıt ve belge düzeni içinde takip etme aracını gösterir.

Vergi Ehliyeti

VUK m. 9, vergi ehliyeti konusunda medeni hukuktaki kanuni ehliyet düşüncesinden farklı bir yaklaşım getirir.

Mükellefiyet ve vergi sorumluluğu için kanuni ehliyet şart değildir.

Bu, küçüklerin veya kısıtlıların vergi ilişkisi dışında kalacağı anlamına gelmez.

Vergi kanunlarının bağladığı olay gerçekleşmişse, kanuni ehliyet eksikliği tek başına mükellefiyet veya sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Aynı maddede ikinci önemli kural yer alır: Vergiyi doğuran olayın kanunlarla yasak edilmiş bulunması mükellefiyeti ve vergi sorumluluğunu kaldırmaz.

Bu hüküm, vergisel sonuç ile davranışın başka hukuk alanlarında yasaklanmış olması arasındaki ayrımı gösterir.

Bir olay yasak olabilir; fakat vergi kanunu o olaya sonuç bağlamışsa, yasaklık vergi ödevini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Buradan kaynak dışı ceza hukuku veya özel vergi türü sonuçları çıkarılmamalıdır; güvenli bilgi, yasak olayın vergi sorumluluğunu kaldırmadığıdır.

Kanuni Temsilcilerin Ödevi

Tüzel kişiler, küçükler, kısıtlılar, vakıflar ve cemaatler gibi tüzel kişiliği olmayan teşekküller mükellef veya vergi sorumlusu olabilir.

Bu durumda bunlara düşen ödevler kanuni temsilcileri, tüzel kişiliği olmayan teşekkülleri idare edenler ve varsa temsilcileri tarafından yerine getirilir.

Böylece VUK, vergi ilişkisinde ödevlerin fiilen kim tarafından yürütüleceğini belirler.

Kanuni temsilcilerin ödevlerini yerine getirmemesi sonucu, mükelleflerin veya vergi sorumlularının varlığından tamamen veya kısmen alınamayan vergi ve bağlı alacaklar, kanuni ödevleri yerine getirmeyenlerin varlıklarından alınır.

Bu kural Türkiye'de bulunmayan mükelleflerin Türkiye'deki temsilcileri hakkında da uygulanır.

Temsilciler veya teşekkülü idare edenler bu şekilde ödedikleri vergiler için asıl mükelleflere rücu edebilirler.

Burada yine dış ilişki ile iç ilişki ayrımı vardır: Vergi idaresine karşı sorumluluk doğar; ödeyen temsilci asıl mükellefe dönebilir.

Tüzel kişinin tasfiye haline girmesi veya tasfiye edilmiş olması, kanuni temsilcilerin tasfiyeye girişten önceki dönemlere ait sorumluluklarını kaldırmaz.

Tasfiye edilip sicilden silinen mükelleflerde tasfiye öncesi ve tasfiye dönemlerine ilişkin tarhiyat ve ceza kesme işlemleri, kanunda belirtilen sorumlular adına yapılabilir.

Kaynak metin limited şirket ortakları ve tasfiye memurları için sınırlara da yer verir; öğrenme bakımından ana fikir, tüzel kişiliğin sona ermesinin geçmiş dönem ödevlerini kendiliğinden silmediğidir.

Vergi Kesenlerin Sorumluluğu

VUK m. 11, yaptıkları veya yapacakları ödemelerden vergi kesmeye mecbur olanların sorumluluğunu düzenler.

Bu kişiler, verginin tam olarak kesilip ödenmesinden ve bununla ilgili diğer ödevleri yerine getirmekten sorumludur.

Bu sorumluluk, ödedikleri vergiler nedeniyle asıl mükelleflere rücu etme hakkını ortadan kaldırmaz.

Dolayısıyla kanun, verginin tahsil güvenliği için ödeme yapan veya kesinti yapmakla görevli kişiyi vergi dairesi karşısında sorumlu tutar; fakat iç ilişkide asıl mükellefe dönme imkanı saklıdır.

Vergiyi Doğuran Olay

Vergi ilişkisinin zamansal başlangıcı VUK m. 19'da açıklanır.

Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğar.

Vergi alacağı, mükellef bakımından vergi borcunu oluşturur.

Bu cümle, vergi ilişkisinde alacak-borç bağını kurar: Devlet yönünden vergi alacağı, mükellef yönünden vergi borcu vardır.

Vergiyi doğuran olay, tarh, tebliğ ve tahakkukla karıştırılmamalıdır.

Vergiyi doğuran olay alacağın doğum anını gösterir.

Tarh, alacağın matrah ve oran üzerinden hesaplanıp miktar itibarıyla tespit edilmesidir.

Tebliğ, hüküm ifade eden hususların yazıyla bildirilmesidir.