HMGS Tarh Konu Anlatımı

Vergilendirme sürecinde tarh, vergi alacağının miktarını belirleyen idari aşamadır.

VUK m. 20'ye göre verginin tarhı, vergi alacağının kanunlarında gösterilen matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak bu alacağı miktar itibarıyla tespit eden idari muameledir.

Bu tanım, tarhın üç ana unsurunu verir: matrah ve oran, vergi dairesi tarafından hesaplama, miktar itibarıyla tespit.

Tarh, vergiyi doğuran olayla karıştırılmamalıdır.

Vergiyi doğuran olay VUK m. 19'a göre vergi alacağının doğmasına yol açar.

Tarh ise doğmuş alacağın ne kadar olduğunun idari işlemle belirlenmesidir.

Tarh tebliğle de aynı şey değildir; tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yazıyla bildirilmesidir.

Tahakkuk ise tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir.

Sınavda bu dört kavram çoğu zaman art arda verilir; doğru sıralama ve işlev ayrımı öğrenilmelidir.

VUK m. 25, vergi kanunlarına göre beyan üzerinden alınan vergilerin tahakkuk fişi ile tarh ve tahakkuk ettirileceğini düzenler.

Beyan sisteminde mükellef veya onun adına hareket eden kişi vergi beyannamesini verir; vergi dairesi beyannamenin alınması üzerine tahakkuk fişi düzenler.

Bu fişin bir nüshası mükellefe veya beyannameyi mükellef adına vergi dairesine teslim edene verilir.

Bu işlemle vergi tahakkuk etmiş olur.

Tahakkuk fişinin mükellefe verilen nüshası aynı zamanda beyannamenin makbuzu yerine geçer.

Bu bilgi teknik görünse de beyana dayalı sistemin mantığını açıklar: Beyanname verildiğinde vergi idaresi alacağı hesaplar, tahakkuk fişiyle kayıt altına alır ve mükellefe belge verir.

Kanun, gerekli görülen hallerde beyana dayanan vergide tahakkuk fişi yerine ihbarnameyle tebliği mümkün kılar; kanunen belli hallerde tebliğ tekalif cetvelinin ilanıyla yapılır.

VUK m. 26, tahakkuk fişinde bulunacak bilgileri sayar.

Fişin sıra numarası, düzenleme tarihi, verginin türü, beyannamenin tarihi, vergilendirme dönemi, mükellefin adı veya tüzel kişilerde unvanı, açık adresi, matrah, verginin hesabı, miktarı ve vergi mahkemesinde dava açılması ile düzeltme hükümlerine ilişkin kısa bilgi yer alır.

Bu unsurlar, tarh edilen verginin kim, hangi dönem, hangi matrah ve hangi tutar üzerinden belirlendiğini gösterir.

VUK m. 27'ye göre vergi beyannamesini ilgili vergi dairesine veren kişinin kendisine verilen tahakkuk fişini almaması, beyannamede yazılı matrah üzerinden tarhı gereken verginin tahakkukuna engel olmaz.

Bu durumda fişin mükellefe verilecek nüshası posta ile gönderilir.

Buradaki sınav noktası şudur: Mükellefin fişi almaması beyana dayalı tarh ve tahakkuku durdurmaz.

İdari süreç, beyanname ve kanuni usul üzerinden sonuç doğurur.

VUK m. 28, beyannamenin posta ile gönderilmesi halinde de tahakkuk fişi kesileceğini söyler.

Bu durumda fişin mükellefe verilecek nüshası kapalı zarf içinde beyannamede gösterilen adrese gönderilir ve dairede kalan nüshada posta zimmet defterinin tarih ve numarası işaretlenir.

Elektronik ortamda gönderilen beyannamelerde tahakkuk fişi elektronik ortamda düzenlenir ve mükellefe veya elektronik ortamda beyanname gönderme yetkisi verilmiş kişiye elektronik ortamda iletilir.

Bu ileti, tahakkuk fişinin mükellefe tebliği yerine geçer.

Bu düzenleme, tarh konusunun yalnızca kağıt belgeyle sınırlı olmadığını; posta ve elektronik usulün de beyana dayanan tarh ve tahakkuk sisteminde yer aldığını gösterir.

Ancak kaynak hükümden, elektronik sistemin teknik ayrıntılarına ilişkin kaynak dışı sonuçlar çıkarılmamalıdır.

Bilinmesi gereken, elektronik gönderimde tahakkuk fişinin elektronik düzenlenip iletilmesi ve bu iletinin tebliğ yerine geçmesidir.

VUK m. 29'a göre ikmalen vergi tarhı, bir vergi herhangi bir şekilde tarh edildikten sonra, o vergiye ilişkin olarak ortaya çıkan ve defter, kayıt ve belgelere veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı tespit edilen matrah veya matrah farkı üzerinden alınacak verginin tarh edilmesidir.

Tanımın anahtarları şunlardır: Önceden yapılmış bir tarh vardır; sonradan bir matrah veya matrah farkı ortaya çıkar; bu fark defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülere dayanarak tespit edilebilir.

İkmalen tarh, ilk tarh hiç yapılmamış gibi davranmaz; mevcut tarhı tamamlar.

Bu yüzden adı ikmalendir.

Sınavda ikmalen tarh ile re'sen tarhın farkı özellikle sorulabilir.

İkmalen tarhta matrah farkı tespit edilebilir niteliktedir ve önceki bir tarha eklenir.

Re'sen tarhta ise matrahın defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülerle tespitine imkan bulunmayan haller belirleyicidir.

VUK m. 30, re'sen vergi tarhını matrahın tamamen veya kısmen defter, kayıt ve belgelere ya da kanuni ölçülere dayanılarak tespitine imkan bulunmayan hallerde yapılan tarh olarak düzenler.

Bu durumda takdir komisyonları tarafından takdir edilen veya vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlarca düzenlenen inceleme raporlarında belirtilen matrah veya matrah kısmı üzerinden vergi tarh olunur.

İnceleme raporunda bu maddeye göre belirlenen matrah veya matrah farkı re'sen takdir olunmuş sayılır.

Kanun, matrahın tespitine imkan bulunmadığının kabul edileceği halleri sayar.

Vergi beyannamesinin kanuni süresi geçtiği halde verilmemesi, beyannamenin süresinde veya ek sürede verilmekle birlikte matraha ilişkin bilgileri içermemesi, tutulması zorunlu defterlerin tutulmaması, tasdik ettirilmemesi veya incelemeye yetkili olanlara ibraz edilmemesi, defter ve belgelerin matrahı doğru ve kesin tespit etmeye elverişsiz derecede noksan, usulsüz ve karışık olması, zorunlu defterlerin veya beyannamelerin gerçek durumu yansıtmadığına dair delil bulunması ve bazı imza veya tasdik yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi bu kapsamdadır.

Matraha ilişkin bilgilerin beyannamede gösterilmemesi halinde mükellefe takdir komisyonu tarafından on beş günden az olmamak üzere süre verilerek bilgi vermeye ve defterlerini ibraz etmeye davet edilir.

Mükellef bu davete uyar ve defter ile vesikalar güvenilir bulunursa, takdir edilecek matrah defter ve vesika kayıtlarına göre tespit edilecek miktardan fazla olamaz.

Kanuni süresi geçtikten sonra verilen beyannamelerde ise gösterilen matrah üzerinden re'sen gerekli tarhiyat yapılır ve bu beyannameler re'sen takdir için takdir komisyonuna sevk edilmez; ancak incelemeye başlanmasından veya takdir komisyonuna sevkten sonra kendiliğinden verilen beyannameler için bu hüküm uygulanmaz.

VUK m. 30, re'sen tarhı gerektiren bir sebep yanında ikmalen tarhı da gerekli kılan bir durum varsa, re'sen takdir sonucu beklenmeksizin gerekli ikmal tarhiyatının yapılacağını belirtir.

Re'sen takdir sırasında ikmal tarhiyatına dayanak olan matrah farkı dikkate alınmışsa, vergi tarhı sırasında daha önce tarh edilmiş vergi indirilir.

Bu düzenleme, tarh usullerinin uygulamada birbirini tamamen dışlamadığını; aynı olay içinde farklı yönlerden gündeme gelebileceğini gösterir.

Tarhı çalışırken şu kısa formül yeterli bir başlangıç sağlar: Tarh, verginin miktar itibarıyla idari tespitidir.

Beyana dayalı tarhta tahakkuk fişi esastır.

İkmalen tarh, önceki tarhtan sonra çıkan ve belgelere veya kanuni ölçülere dayanan matrah farkını tamamlar.

Re'sen tarh, matrahın güvenilir biçimde tespit edilemediği hallerde takdir veya inceleme raporu üzerinden yapılır.

Tahakkuk fişini almamak tahakkuku engellemez; elektronik tahakkuk fişi iletisi tebliğ yerine geçebilir.

İdarece tarh, tarh usulleri içinde ayrı ve mutlaka hatırlanması gereken tamamlayıcı başlıktır.

VUK Mükerrer 30, idarece tarhı ikmalen ve reesen tarh dışında kalan haller için düzenler.