Amortisman ve Reeskont İşlemleri Konu Anlatımı

Dönem sonunda bilançonun gerçeğe uygun bir mali durum fotoğrafı çekebilmesi için iki değerleme işlemi büyük önem taşır: duran varlıkların amortismanı ve senetli alacak-borçların reeskontu.

Amortisman, maddi duran varlıkların ve maddi olmayan duran varlıkların bedelini, kullanılabilecekleri süre içinde kademeli olarak gider yazarak yok etmeyi sağlayan bir hesaplama yöntemidir; bu işlem ilgili varlık hesabının kendisine değil, düzenleyici nitelikteki birikmiş amortisman hesabına işlenir, böylece varlığın maliyet bedeli ile o güne kadar ayrılan amortisman tutarı bilançoda ayrı ayrı görülebilir.

En sık kullanılan iki yöntemden normal amortisman yöntemi, eşit tutarlı amortisman olarak da bilinir; amortisman oranı doğrudan varlığın faydalı ömrüne göre hesaplanır ve hurda değer bu hesaplamada dikkate alınır.

Bu yöntemi seçen bir işletme daha sonra azalan bakiyeler yöntemine geçemez.

Azalan bakiyeler yönteminde ise oran, normal amortisman oranının iki katı olarak alınır, ancak bu oranın üst sınırı yüzde ellidir; her yıl ayrılan amortisman tutarı bir sonraki yılın amortismana esas tutarından düşülerek yeni yılın amortismanı hesaplanır ve burada da hurda değer dikkate alınır.

Bu yöntemi kullanan bir işletme, isterse normal amortisman yöntemine geçebilir.

Özellikle binek otomobillerde, kiralama ya da çeşitli şekillerde işletilmesi amacıyla kullanılanlar hariç olmak üzere, kıst amortisman uygulanır: varlığın aktife girdiği hesap döneminde ay kesri tam ay sayılır ve yalnızca kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır; bu şekilde ayrılamayan süreye denk gelen bakiye değer, itfa süresinin son yılında tamamen yok edilir.

Maddi olmayan duran varlıklar tarafında da benzer bir mantık işler; haklar, kuruluş ve örgütlenme giderleri ile araştırma ve geliştirme giderleri gibi kalemler genellikle beş yıllık sürede eşit taksitlerle itfa edilirken, kiralanan bir gayrimenkulün geliştirilmesi için yapılan özel maliyetler kira süresi içinde, kira süresi beş yıldan uzunsa yine beş yılda eşit tutarlarla amorti edilir.

Reeskont işlemi ise amortismandan farklı bir amaca hizmet eder: senede bağlanmış alacak ve borçların, bilanço gününde henüz vadesi gelmemiş olsa da o tarihteki gerçek, yani tasarruf değeriyle gösterilmesini sağlar.

Dönemsellik kavramı gereği, otuz bir Aralık itibarıyla işletmenin elinde bulunan ve ertesi yıla devreden senetli alacak ve borçlar bu değerlemeye tabi tutulur; hesaplama iç ıskonto yöntemiyle yapılır ve reeskont tutarı, senedin nominal değeri ile uygulanan faiz oranının ve vadeye kalan gün sayısının çarpımının, otuz altı bin ile faiz oranı ve vadeye kalan gün sayısının çarpımının toplamına bölünmesiyle bulunur.

Hesaplanan reeskont tutarı ilgili düzenleyici reeskont hesabına işlenir ve reeskont işlemi ertesi dönem başında ters kayıtla kapatılarak yeni döneme taşınmaz; böylece her yıl sadece o yıla ait reeskont etkisi bilançoda kalır.

Örneğin senede bağlanmış bir ticari borcun reeskontunda hesaplanan tutar ilgili düzenleyici hesaba borç, karşılığı reeskont faiz gelirleri hesabına alacak olarak kaydedilir ve ertesi yıl bu tutar reeskont faiz giderleri hesabı kullanılarak kapatılır.

İleri tarihli çekler de dönem sonunda reeskonta tabi tutulabilir, ancak bunun için önce ilgili alacak ya da borç senedi hesabına aktarılmaları, ertesi dönem başında ise yeniden çek hesaplarına dönmeleri gerekir; ayrıca bu şekilde ayrılan reeskont tutarı vergi mevzuatı açısından gelir ya da gider olarak kabul edilmez.

Amortisman ve reeskont işlemleri, ayrı konulara hizmet etmelerine rağmen ortak bir işlevi paylaşır: her ikisi de dönem sonunda, işletmenin sahip olduğu varlık ve yükümlülüklerin defter değerini, o tarihteki ekonomik gerçekliğe mümkün olduğunca yaklaştırarak bilançonun ve gelir tablosunun doğruluğunu güvence altına alır.