Stoklar ve Stok Değerleme Yöntemleri Konu Anlatımı

Dönen varlıklar içindeki stoklar grubu, işletmenin satmak, üretimde kullanmak veya tüketmek amacıyla edindiği ilk madde ve malzeme, yarı mamul, mamul, ticari mal, yan ürün, artık ve hurda gibi, bir yıldan az bir sürede kullanılacak veya bir yıl içinde nakde çevrilebileceği düşünülen varlıklardan oluşur.

Bu grubun ilk hesabı olan ilk madde ve malzeme hesabı, üretimde veya diğer faaliyetlerde kullanılmak üzere işletmede bulundurulan hammadde, yardımcı madde, işletme malzemesi, ambalaj malzemesi ve diğer malzemelerin izlenmesi için kullanılır; hesabın borç tarafına dönem başı stoku ile dönem içinde alınan ilk madde, yardımcı malzeme, ambalaj malzemesi, diğer malzeme ve alış giderleri yazılırken, alacak tarafına üretime gönderilen veya tüketilen tutarlar, alıştan iadeler ve alış iskontoları kaydedilir.

Yarı mamuller-üretim hesabı, henüz tam mamul haline gelmemiş ama direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinden belli oranlarda pay almış, üretim aşamasındaki mamulleri izler; maliyet dönemi sonunda bu üç maliyet unsuru tutarınca hesap borçlandırılır, üretimi tamamlananların maliyeti ise hesabın alacağı karşılığında mamuller hesabına aktarılır.

Mamuller hesabı, üretim çalışmaları sonunda elde edilen ve satışa hazır hale gelen ürünleri kapsar; ambara alınmalarıyla borçlanır, satış veya herhangi bir nedenle ambardan çekilmeleriyle alacaklanır.

Ticari mallar hesabı ise herhangi bir değişikliğe tabi tutulmadan satmak amacıyla işletmeye alınan emtia ve benzeri kalemleri izler; satın alınan ticari mallar maliyet bedeliyle borç, satıldıklarında veya ambardan çekildiklerinde yine maliyet bedeliyle alacak kaydedilir.

Hesabın borcunda dönem başı stok, dönem içi alışlar ve alış giderleri; alacağında ise satılan ticari mallar, alıştan iadeler, alış iskontoları ve değeri düşen ticari mallar yer alır.

Yukarıdaki kalemlerin hiçbirine girmeyen ürün, artık ve hurda niteliğindeki kalemler ile değer düşüklüğüne uğrayan bazı stoklar diğer stoklar hesabında izlenir.

Stokların muhasebeleştirilmesinde muhasebenin maliyet esası kavramı doğrudan uygulama alanı bulur: para mevcudu ve maliyetinin belirlenmesi mümkün olmayan kalemler dışında, edinilen varlıkların elde edilme maliyeti esas alınır; dolayısıyla stoklar da iktisap veya imal maliyetiyle kayıtlara girer ve bu maliyet, hesabın borç tarafındaki dönem başı stok ve dönem içi alış hareketleriyle birlikte izlenir.

Ancak dönem içinde veya dönem sonunda yapılan envanter çalışması, yani sayım, kontrol ve düzeltme işlemleri, stokların fiziki ve ekonomik değerinde bir azalma olup olmadığını da ortaya koyabilir.

Yangın, deprem, su basması gibi doğal afetler, bozulma, çürüme, kırılma, çatlama, paslanma gibi fiziki nedenler ya da teknolojik gelişmeler ve moda değişiklikleri nedeniyle stokların piyasa fiyatlarında önemli ölçüde ya da sürekli bir düşüş meydana geldiğinde, bu kayıpları karşılamak amacıyla stok değer düşüklüğü karşılığı ayrılır.

Bu karşılık, karşılık giderleri hesabının borçlandırılması karşılığında stok değer düşüklüğü karşılığı hesabına alacak kaydıyla oluşturulur; ayrılan karşılığın kullanılmayan kısmı ise konusu kalmayan karşılıklar hesabının alacağına aktarılır.

Böylece stoklar, maliyet esasına göre kayıtlara giren ama gerçeğe uygun değerini koruyabilmesi için ihtiyatlılık kavramı gereği ayrı bir düzenleyici karşılık hesabıyla desteklenen bir varlık grubu olarak bilançoya yansır.

Stok hesaplarının hareketi, alım tarafında da tek yönlü değildir.

Ticari mallar veya ilk madde malzeme alımında ödenen bedelden, satıcının sonradan tanıdığı bir iskonto söz konusu olursa, bu tutar ilgili stok hesabının alacağına yazılarak stok maliyetinden düşülür; aynı şekilde alınan malın bir kısmı satıcıya iade edildiğinde de iade edilen kısmın maliyeti hesabın alacağına kaydedilir ve stok tutarı gerçek kalan miktarı yansıtacak şekilde küçültülür.

Yurt içinden veya yurt dışından satın alınmak üzere sipariş edilen stoklarla ilgili avans ödemeleri ise verilen sipariş avansları hesabında ayrıca izlenir; işletme sipariş ettiği mal için önce bu hesaba borç kaydıyla avans verir, mal teslim alındığında ise hem verilen avans hem de kalan bedel ilgili stok hesabına ve ödeme şekline göre ilgili kasa, banka veya borç senedi hesaplarına aktarılarak sipariş avansı hesabı kapatılır.