Mali Müşavirlik Finansal Muhasebe Ticari Alacaklar ve Şüpheli Alacaklar Konu Anlatımı

Ticari alacaklar hesap grubu, bir yılda paraya dönüşmesi öngörülen ve işletmenin ticari ilişkisi nedeniyle ortaya çıkan senetli ve senetsiz alacakları kapsar; ana kuruluş, iştirak ve bağlı ortaklıklardan ticari ilişki nedeniyle doğan alacaklar varsa bunlar ilgili hesapların ayrıntısında ayrıca gösterilir.

Bu grubun ilk hesabı olan alıcılar hesabı, işletmenin faaliyet konusunu oluşturan mal ve hizmet satışlarından doğan senetsiz alacakları izler; kredili satışlarda alıcıya ait giderler ve vade farklarıyla borçlanır, nakden veya hesaben yapılan ödemeler ve iskontolarla alacaklanır.

Bu hesabın borç bakiyesi esas olarak mal ve hizmet satışından doğan alacağı gösterdiği için arızi nitelikteki satışlar bu hesaba kaydedilmez; alacağın vadesinde tahsil edilememesi durumunda işleyen gecikme faizi ise faiz gelirleri hesabına alacak kaydedilir.

Alacak senetleri hesabı, mal ve hizmet satışından doğan ve senede bağlanmış alacakları kapsar.

Bu senetlerin başında, borçlu tarafından alacaklıya belirli bir vade sonunda ödeme taahhüdüyle düzenlenen bono yani emre yazılı senet gelir; poliçede ise alacaklı, borçluya hitaben belirli bir paranın üçüncü bir şahsa veya emrine ödenmesini ister ve poliçede keşideci, hamil yani lehdar ve muhatap olmak üzere üç taraf bulunur.

Senet üzerindeki hakların bir başkasına devredilmesi ciro yoluyla olur; ciro eden kişiye ciranta denir ve cirantalar senedin ödenmemesinden müteselsilen sorumludur.

Lehine ciro yapılan kişinin adı belirtilmeden yalnızca imza atıldığında beyaz ciro, lehine ciro yapılan kişinin adı da yazıldığında tam ciro söz konusudur.

Senedin arkası ciro imzalarıyla dolduğunda eklenen kağıda alonj denir; kabul edilmeyen veya zamanında ödenmeyen, takip masrafları ve geçmiş gün faizini de içeren yeniden düzenlenmiş poliçeye retret; poliçeye kefil olan kişiye ise aval denir.

Vadesinden önce faiz ve gider vergisi düşülerek bir senedin bedelinin ödenmesine iskonto, başka bir şehirdeki borçlunun senedinin bankaca satın alınmasına ise iştira denir.

Bunların dışında, ilgililerin gerçeğe uygun olmadığını bilerek mevcut olmayan bir borcu varmış gibi göstermek amacıyla düzenlediği hatır senetleri de vardır; bu senetler mal ve hizmet satışından doğmadıkları için alacak senetleri hesabında değil, aktifte diğer çeşitli alacaklar, pasifte ise diğer çeşitli borçlar hesabının altında izlenir ve genellikle ortaklardan veya topluluk içindeki firmalardan alınarak kaynağı olmayan bir fon yaratma amacı taşır.

Vadesinde ödenmeyen ancak henüz şüpheli alacak niteliği kazanmamış senetler, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde noter aracılığıyla protesto edilir; bu durumda senet alacak senetleri hesabından çıkarılıp diğer ticari alacaklar hesabına aktarılır ve protesto masrafları da bu hesaba borç yazılır.

Bilanço gününde senetli alacakların tasarruf değeriyle değerlenmesini sağlamak amacıyla alacak senetleri reeskontu hesabı kullanılır; dönemsellik kavramı gereği 31 Aralık'ta ertesi yıla devreden alacak ve borç senetleri iç iskonto yöntemiyle değerlemeye tabi tutulur ve reeskont kaydı bir sonraki dönem başında ters kayıtla kapatılır.

Verilen depozito ve teminatlar hesabı, üçüncü kişilere bir işin yaptırılması veya sözleşme karşılığı geri alınmak üzere verilen, bir yıl içinde iade alınacak depozito ve teminatları kapsar; bir yıldan uzun sürede iade alınacaklar ise duran varlıklardaki karşılık hesabında izlenir.

Diğer ticari alacaklar hesabı, yukarıdaki hesapların kapsamına girmeyen, henüz şüpheli hale gelmemiş ama tahsili gecikmiş alacaklar ile diğer senetsiz ticari alacakları kapsar.

Bir alacağın tahsil imkânının tamamen ortadan kalkması değersiz alacak halini, tahsilinin kesin olarak bilinemeyecek kadar belirsizleşmesi ise şüpheli alacak halini doğurur.

Ödeme süresi geçmiş, vadesi birkaç kez uzatılmış, protesto edilmiş, yazıyla birden fazla istenmiş ya da dava veya icra safhasına aktarılmış senetli ve senetsiz alacaklar şüpheli ticari alacaklar hesabına aktarılır ve bu alacaklar için tahmin edilen risk tutarında dönem sonunda şüpheli ticari alacaklar karşılığı ayrılır.

Ticari nedene dayanmayan ve en çok bir yıl içinde tahsili düşünülen alacaklar ise diğer alacaklar grubunda izlenir; bu grupta ortaklardan alacaklar, işletmenin en fazla yüzde ellisine ortak olduğu işletmelerden doğan iştiraklerden alacaklar, yüzde ellisinden fazlasına ortak olunan işletmelerden doğan bağlı ortaklıklardan alacaklar, personelden alacaklar ve yukarıdakilerin hiçbirine girmeyen diğer çeşitli alacaklar yer alır.