Mali Müşavirlik Finansal Muhasebe Hazır Değerler ve Menkul Kıymetler Konu Anlatımı

Dönen varlıkların ilk alt grubu olan hazır değerler, nakit olarak elde veya bankada bulunan ve menkul kıymetler hariç olmak üzere istenildiği zaman değer kaybına uğramadan paraya çevrilebilen varlıkları kapsar.

Bu grubun ilk hesabı olan kasa hesabı, işletmenin elinde bulunan ulusal ve yabancı paraların Türk Lirası karşılığında izlenmesi için kullanılır; yabancı paralar hem döviz miktarı hem Türk Lirası karşılığıyla tutulur ve dövizli işlemlerde ilk giren ilk çıkar yöntemine göre kayıt yapılır.

Vergi Usul Kanunu, kasadaki ulusal paraların itibari değerle, yani üzerinde yazılı değerle değerlendirileceğini; kasadaki yabancı paraların ise borsada işlem görüyorsa borsa rayici, görmüyorsa Maliye Bakanlığı kurları üzerinden değerleneceğini öngörür.

Yabancı paraların kasaya giriş çıkışları o günkü efektif alış kuruyla değerlenirken, dönem sonlarında kasadaki döviz Maliye Bakanlığı'nın ilan ettiği kurla yeniden değerlenir; bu değerleme sonucu ortaya çıkan olumlu farklar kambiyo kârları, olumsuz farklar kambiyo zararları hesabına kaydedilir.

Değerleme sırasında kullanılan ölçüler tek tip değildir.

Maliyet bedeli, bir iktisadi kıymetin edinilmesi veya değerinin artırılması için yapılan ödemeler ile bunlara dahil giderlerin toplamını ifade eder.

Borsa rayici, menkul kıymet ve kambiyo borsalarına ya da ticaret borsalarına kayıtlı kıymetlerin değerlemeden önceki son işlem gününde borsadaki işlemlerinin ortalama değeridir.

Tasarruf değeri, bir kıymetin değerleme gününde sahibi için taşıdığı gerçek değeri; mukayyet değer ise muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değerini ifade eder.

İtibari değer, yani nominal değer, senet, esham ve tahvillerin üzerinde yazılı değeridir; emsal bedeli ise gerçek bedeli bilinmeyen veya tespit edilemeyen bir malın, değerleme gününde satılması halinde emsaline göre taşıyacağı değerdir.

Alınan çekler hesabı, gerçek veya tüzel kişilerin işletmeye verdiği ama henüz tahsile verilmemiş veya ciro edilmemiş çekleri kapsar; Türk Lirası çekler kayıtlı değeriyle, yabancı para çekler ise döviz alış kuruyla değerlenir ve buradaki farklar da kambiyo kârı ya da zararı hesaplarına yansır.

Dönem sonunda portföydeki vadeli çekler alacak senetleri hesabına, karşılıksız çıkan çekler ise şüpheli ticari alacaklar hesabına aktarılır.

Bankalar hesabı, yurt içi ve yurt dışı banka ile benzer finans kurumlarına yatırılan ve çekilen paraları kapsar ve mukayyet değer üzerinden değerlenir; yabancı para mevduatlar dönem sonunda değerleme kuruyla yeniden değerlenerek kur farkları yine kambiyo kârı veya zararı hesaplarına kaydedilir.

Bankalar hesabının düzenleyicisi olan verilen çek ve ödeme emirleri hesabı, işletmenin üçüncü kişilere bankalar aracılığıyla yapacağı çek veya ödeme emri şeklindeki ödemeleri izler.

Diğer hazır değerler hesabı ise nitelikleri itibarıyla hazır değer sayılan pullar, vadesi gelmiş kuponlar ve tahsil edilecek banka veya posta havaleleri gibi, yoldaki para niteliğindeki kalemleri kapsar.

Hazır değerlerin hemen ardından gelen menkul kıymetler grubu, faiz geliri veya kâr payı sağlamak ya da fiyat değişmelerinden yararlanarak kâr elde etmek amacıyla geçici bir süre elde tutulmak üzere alınan hisse senedi, tahvil, hazine bonosu, finansman bonosu, yatırım fonu katılma belgesi, kâr-zarar ortaklığı belgesi ve gelir ortaklığı senedi gibi kıymetler ile bunlara ait değer azalma karşılıklarının izlenmesinde kullanılır.

Hisse senetleri hesabında, geçici olarak elde tutulan hisse senetleri alış bedeli üzerinden borç, satış veya elden çıkarma anında aynı bedelle alacak kaydedilir; satıştan doğan lehte farklar menkul kıymet satış kârları, aleyhte farklar menkul kıymet satış zararları hesabına, alış-satışta ödenen komisyonlar ise komisyon giderleri hesabına yazılır.

Temettü kuponları tahsile verildiğinde diğer çeşitli alacaklar hesabı borçlanırken diğer olağan gelir ve kârlar hesabı alacaklanır.

Özel kesim ve kamu kesimi tahvil senet ve bonoları hesapları da aynı mantıkla, alış bedeliyle borç ve elden çıkarma bedeliyle alacak kaydedilir; bunlardan elde edilen faizler faiz gelirleri hesabına, satın alınırken üzerinde işlemiş faiz varsa bu tutar diğer çeşitli alacaklar hesabına, dönem sonunda tahakkuk eden faiz ise gelir tahakkukları hesabının borcu karşılığında faiz gelirleri hesabının alacağına kaydedilir; tahvil faizi üzerinden kesilen vergi de peşin ödenen vergi ve fonlar hesabına borç yazılır.