Katma Değer Vergisi (KDV) Hesapları ve İşlemleri Konu Anlatımı

Katma değer vergisi, işletmenin hem alış hem satış işlemlerinde ortaya çıkan ve tekdüzen hesap planında tek bir hesap grubuna sığdırılmayan bir vergi türüdür; bu nedenle KDV'yle ilgili hesaplar üç ayrı bilanço grubunda karşımıza çıkar.

Dönen varlıklar tarafında, diğer dönen varlıklar grubunda yer alan devreden katma değer vergisi hesabı ile indirilecek KDV hesabı, işletmenin mal ve hizmet alışları sırasında yüklendiği ve daha sonra hesaplanan KDV'den mahsup edebileceği vergiyi izler; bu grupta ayrıca doğrudan bu iki hesabın kapsamına girmeyen diğer KDV işlemleri için diğer KDV hesabı bulunur.

Kısa vadeli yabancı kaynaklar tarafında, diğer kısa vadeli yabancı kaynaklar grubunda yer alan hesaplanan KDV hesabı, işletmenin mal ve hizmet satışları üzerinden yüklendiği vergiyi taşır; bu grupta da benzer biçimde bir diğer KDV hesabı bulunur.

Duran varlıklar tarafında ise diğer duran varlıklar grubunda, bir yıldan daha uzun sürede indirilebilecek nitelikteki KDV'nin izlendiği gelecek yıllarda indirilecek KDV hesabı ile buradaki diğer KDV işlemleri için ayrılan diğer KDV hesabı yer alır.

Bu üç katmanlı yapının işleyişi, her ayın sonunda yapılan KDV tahakkuk kaydıyla ortaya çıkar.

İndirilecek KDV ile hesaplanan KDV hesapları bu tahakkuk kaydında karşılıklı olarak kapatılır; başka bir deyişle, dönem içinde işlenen alış ve satış KDV'leri bir araya getirilerek netleştirilir.

Hesaplanan KDV tutarı indirilecek KDV tutarından büyük çıkarsa, işletme o dönem için net bir KDV borçlusu durumuna düşer ve aradaki fark ödenecek vergi ve fonlar hesabına aktarılır.

Tam tersine, indirilecek KDV tutarı hesaplanan KDV'den büyükse, mahsup edilemeyen fazla kısım devreden katma değer vergisi hesabında bekletilir ve gelecek dönemin KDV beyannamesinden mahsup edilmek üzere hesabın borcunda taşınır.

Bu mekanizma, dönemsellik kavramının doğal bir uzantısıdır: her ay sonunda o aya ait KDV hesapları karşılaştırılır ve sonuç ya bir alacak (devreden KDV) ya da bir borç (ödenecek KDV) olarak bilançoya yansır.

Duran varlıklardaki gelecek yıllarda indirilecek KDV hesabı, bu aylık netleştirme döngüsünün dışında kalan, bir yıldan daha uzun bir sürede indirim konusu yapılabilecek KDV tutarlarını taşır; söz konusu KDV, indirilebilme niteliği kazanıp vadesi bir yılın altına düştüğünde ilgili dönen varlık KDV hesabına aktarılır.

Bu hesap, tıpkı dönen varlıklardaki indirilecek KDV hesabı gibi, işletmenin yüklendiği ama henüz mahsup hakkını kullanamadığı bir vergiyi temsil eder; aradaki fark yalnızca verginin indirilebilir hale gelmesi için beklenen sürenin bir yılı aşmasıdır.

Böylece KDV, işletme için hem kısa vadeli hem de gerektiğinde uzun vadeli bir alacak ve borç unsuru olarak üç ayrı hesap grubunda konumlanır; bu konumlanma, tekdüzen hesap planının varlık ve kaynakları vadelerine göre gruplama mantığının katma değer vergisine uygulanmış halidir.

Dönen varlıklar tarafındaki KDV hesapları, tek başına durmaz; devreden katma değer vergisi, indirilecek KDV ve diğer KDV hesapları, aynı diğer dönen varlıklar grubunda peşin ödenen vergi ve fonlar, iş avansları, personel avansları ve sayım ve tesellüm noksanlıkları gibi hesaplarla birlikte yer alır.

Bu grup, tekdüzen hesap planının kendi başlıklarında ayrı bir yer bulamayan ama dönen varlık niteliği taşıyan kalemleri bir araya topladığı bir gruptur; KDV hesapları da bu grubun içinde, kendine özgü aylık netleştirme mekanizmasıyla diğer üyelerden ayrışan ama yine dönemsellik kavramına bağlı bir alt küme oluşturur.