Borç ve Gider Karşılıkları Konu Anlatımı

Bilançoda öz kaynaklardan ayrı bir başlık altında izlenen borç ve gider karşılıkları grubu, işletmenin bilanço tarihi itibarıyla ortaya çıktığı belirgin olan ama tutarının kesin olarak bilinmediği ya da tutarı bilinmekle birlikte ne zaman tahakkuk edeceği belli olmayan borç ve giderlerini kapsar.

Bu tanım, karşılık kavramının muhasebedeki temel işlevini özetler: bir gider ya da borcun, henüz kesinleşmemiş olsa da, o dönemin sonucunu etkileyecek şekilde önceden dikkate alınmasıdır.

Aynı mantık şüpheli hale gelmiş ticari alacaklar ya da değer kaybına uğramış menkul kıymetler için de kullanılır, fakat oradaki karşılıklar ilgili varlığın değerini düzeltmeye yönelik olduğundan aktifi düzenleyici niteliktedir; borç ve gider karşılıkları grubundaki hesaplar ise düzenleyici değildir, doğrudan bir yükümlülüğü temsil eder ve pasifte yer alır.

Kısa vadeli borç ve gider karşılıkları grubunun en çok işlem gören kalemi, dönem kârı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisi, diğer vergiler, kesintiler ve fonlar için ayrılan karşılıktır.

Dönem kârı hesabının borcu karşılığında bu karşılık hesabına alacak kaydı yapılır; vergi tahakkuku kesinleştiğinde hesap borç kaydıyla kapatılır ve tutar, peşin ödenen vergi ve diğer yükümlülükler hesabıyla mahsup edilerek kalan kısım ödenecek vergi ve fonlar hesabına aktarılır.

Bu mahsup işlemi sayesinde, yıl içinde peşin ödenmiş vergiler ile dönem sonunda kesinleşen vergi yükü aynı hesap zincirinde buluşturulur ve yalnızca net ödenecek tutar bilançoda kalır.

Grubun bir diğer önemli kalemi kıdem tazminatı karşılığıdır; bu hesapta, belirlenen esaslar çerçevesinde hesaplanan ve bir yıl içinde ödeneceği öngörülen kıdem tazminatı tutarları izlenir, uzun vadeli karşılık hesabından yapılan aktarmalar buraya alacak, fiili ödeme ise borç olarak kaydedilir.

Maliyet giderleri karşılığı ise farklı bir ihtiyaca cevap verir: aylık maliyetlerin hesaplanmasında, amortisman, tamir bakım, ikramiye ya da finansman gideri gibi kesin tutarı ancak gelecek aylarda veya yıl sonunda belli olacak giderlere aylık dönemlerde pay verilmesini sağlar; tahmini tutar bu hesaba alacak yazılır, giderin kesin tutarı belli olduğunda hesap borçlandırılarak kapatılır ve bu hesap bilanço döneminin sonunda tümüyle kapatılır.

Yukarıdaki tanımlara girmeyen kısa vadeli karşılıklar ise diğer borç ve gider karşılıkları hesabında toplanır ve ödendiklerinde bu hesaba borç kaydedilir.

Uzun vadeli borç ve gider karşılıkları grubu aynı mantığı, vadesi bir yıldan uzun borç ve giderler için uygular; burada da tutarı ya da tahakkuk zamanı belirsiz olan yükümlülükler söz konusudur ve bu gruptaki karşılık hesapları da aktifi düzenleyici nitelikte değildir.

Kıdem tazminatı karşılığının bir yıldan uzun vadeye isabet eden kısmı ile yukarıdaki tanımlara girmeyen diğer uzun vadeli karşılıklar bu grupta izlenir; bir karşılığın vadesi bir yılın altına düştüğünde ilgili kısa vadeli karşılık hesabına aktarılması gerekir, tıpkı diğer uzun vadeli borçlarda olduğu gibi.

Karşılık ayırma işleminin arkasındaki muhasebe ilkesi ihtiyatlılık kavramıdır.

Bu kavram işletmenin karşılaşabileceği risklere karşı temkinli davranılmasını öngörür; sonucu olarak işletmeler muhtemel gider ve zararları için karşılık ayırırken, muhtemel gelir ve kârlar için gerçekleşme dönemine kadar herhangi bir kayıt yapmazlar.

Bununla birlikte ihtiyatlılık kavramı, gerçek durumdan daha kötümser bir tablo çizmek için gizli yedek oluşturmaya ya da ihtiyaçtan fazla karşılık ayırmaya gerekçe oluşturamaz; karşılık tutarı, o tarihte elde bulunan bilgilerle makul biçimde tahmin edilebilen gerçek yükümlülüğü yansıtmalıdır.

Ayrılan bir karşılığın sonradan gereksiz olduğu anlaşılırsa, iptal edilen tutar ilgili gelir hesabına aktarılarak konusu kalmayan karşılık olarak kayıtlardan çıkarılır; karşılık ayrılması sırasında katlanılan gider ise ayrı bir gider hesabında izlenir.