HMGS Yasama Konu Anlatımı

Yasama, Türk anayasal sisteminde millet adına genel ve asli düzenleme yapma yetkisinin Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmesini ifade eder.

Genel esaslardaki yasama yetkisi hükmü, bu yetkinin Meclise ait olduğunu ve devredilemeyeceğini söyler; üçüncü kısımda ise Meclisin nasıl kurulacağı, üyelerin hangi statüye sahip olacağı, Meclisin hangi işleri yapacağı ve çalışmalarını hangi usullerle yürüteceği ayrıntılandırılır.

Bu başlıkta en doğru öğrenme yöntemi, TBMM’yi yalnızca kanun çıkaran bir organ olarak değil, seçim, temsil, üyelik güvenceleri, bütçe ve denetim fonksiyonları olan bir anayasal merkez olarak görmektir.

Meclisin kuruluşu altı yüz milletvekiline dayanır ve milletvekilleri genel oyla seçilir.

Milletvekili seçilme yaşı on sekizdir; fakat yaş koşulu tek başına yeterli değildir.

En az ilkokul mezunu olmamak, kısıtlı olmak, askerlikle ilişiği bulunmak, kamu hizmetinden yasaklı olmak veya Anayasada sayılan bazı mahkumiyetlere sahip olmak seçilmeyi engeller.

Taksirli suçlar dışındaki belirli süreli hapis mahkumiyetleri ile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik ve benzeri yüz kızartıcı suçlar bakımından affın tek başına yeterliliği geri getirmemesi sınavlarda önemlidir.

Ayrıca hakimler, savcılar, yüksek yargı mensupları, öğretim elemanları, YÖK üyeleri, memur statüsündeki kamu görevlileri, işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden ayrılmadıkça aday olamaz.

Buradaki yasak, kamu görevinin siyasal adaylıkla çatışmasını önlemeye yöneliktir.

TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır.

Bu eş zamanlılık, Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin temel düzenlerinden biridir.

Süresi dolan milletvekili yeniden seçilebilir.

Savaş nedeniyle yeni seçim yapılamıyorsa Meclis seçimleri bir yıl erteleyebilir ve sebep devam ederse aynı usulle erteleme yinelenebilir.

Ara seçimlerde ise iki sınırlama birlikte hatırlanmalıdır: her seçim döneminde kural olarak bir defa yapılır ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilmez; genel seçime bir yıl kala ara seçim yapılamaz.

Ancak boşalan üyelik sayısının üye tam sayısının yüzde beşine ulaşması veya bir ilin ya da seçim çevresinin hiç milletvekilsiz kalması gibi özel hallerde Anayasa farklı zamanlama kuralları getirir.

Seçimlerin dürüstlüğü ve genel yönetimi Yüksek Seçim Kurulunun güvencesindedir; kurul, seçim sürecindeki itiraz ve şikayetleri kesin olarak karara bağlar ve kararlarına karşı başka bir merciye gidilemez.

Milletvekilliği statüsü temsil ilkesiyle başlar.

Milletvekili, seçildiği bölgenin ya da kendisini destekleyen grubun temsilcisi değil, bütün milletin temsilcisidir.

Bu kural, milletvekilinin siyasal sorumluluğu ile hukuki temsil niteliğini ayırır.

Andiçme, üyeliğin anayasal sadakat yönünü gösterir.

Bağdaşmayan işler yasağı ise milletvekilinin kamu kurumlarında, kamu bağlantılı kuruluşlarda, bazı vakıf ve meslek kuruluşlarında yönetim veya denetim görevi almasını, vekillik, taahhüt, temsilcilik ve hakemlik yapmasını engeller.

Yürütmenin atama veya onamasına bağlı resmi ya da özel bir işle görevlendirilme yasağı da yasama üyesinin yürütme karşısında bağımsızlığını korur.

Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı aynı şey değildir.

Sorumsuzluk, Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşünceler nedeniyle hukuki ya da cezai sorumluluk doğmamasına ilişkindir ve yasama faaliyetiyle sıkı bağlıdır.

Dokunulmazlık ise milletvekilinin seçimden önce veya sonra işlendiği ileri sürülen suçlar nedeniyle Meclis kararı olmadan tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamaması kuralıdır.

Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak şartıyla Anayasanın hakların kötüye kullanılamamasına ilişkin durumları bu korumanın dışında kalabilir; buna rağmen yetkili makam Meclisi derhal bilgilendirmelidir.

Ceza hükmünün yerine getirilmesi üyeliğin bitimine bırakılır ve üyelik boyunca zamanaşımı işlemez.

Dokunulmazlıkla ilgili siyasi parti gruplarında görüşme yapılamaması da bireysel milletvekilliği statüsünü koruyan bir ayrıntıdır.

Milletvekilliğinin düşmesi farklı sebeplere bağlanmıştır.

İstifa halinde önce Başkanlık Divanının geçerliliği tespit etmesi, ardından Genel Kurul kararı gerekir.

Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma halinde düşme, mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle gerçekleşir.

Bağdaşmayan görevde ısrar edilmesi veya bir ay içinde toplam beş birleşim günü özürsüz ya da izinsiz devamsızlık yapılması halinde Genel Kurul kararı aranır; devamsızlıkta üye tam sayısının salt çoğunluğu gerekir.

Dokunulmazlığın kaldırılması veya bazı düşme kararlarına karşı yedi gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir; Mahkeme kısa bir süre içinde kesin karar verir.

Meclisin görev ve yetkilerinde kanun yapmak merkezde yer alır.

Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir; yürütmenin eski sistemdeki kanun tasarısı rolü artık yoktur.

TBMM bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşür ve kabul eder; para basılmasına ve savaş ilanına karar verir; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını kanunla uygun bulur; üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilan edebilir.

Cumhurbaşkanı, Meclisin kabul ettiği kanunları on beş gün içinde yayımlar veya uygun bulmadığı kanunu gerekçesiyle geri gönderir.

Bütçe kanunları bu geri gönderme rejimine tabi değildir.

Meclis geri gönderilen kanunu üye tam sayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlar; Meclis değişiklik yaparsa tekrar geri gönderme imkanı doğabilir.

Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir; temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne uygun yürürlüğe konmuş andlaşma ile kanun çatışırsa andlaşma hükmünün esas alınması ayrıca önemlidir.

Meclis çalışma düzeninde toplantı ve karar yeter sayıları en çok hata yapılan alanlardandır.

TBMM her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır ve bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir.

Toplantı yeter sayısı üye tam sayısının en az üçte biridir.

Anayasada özel bir kural yoksa karar, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla alınır; ancak karar sayısı hiçbir durumda üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından aşağı olamaz.

Görüşmeler kural olarak açıktır ve tutanaklara geçirilir; kapalı oturum mümkündür.

Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru bilgi edinme ve denetim yollarıdır.

Yazılı soru artık Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yöneltilir; Cumhurbaşkanına yöneltilen klasik parlamenter soru mekanizması yoktur.

Bu ayrım, 2017 sonrası sistemin yasama denetim araçlarını anlamak için belirleyicidir.

Yasama başlığında bütçe süreci de Meclisin klasik kanun yapma fonksiyonundan ayrı bir ağırlığa sahiptir.

Bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerinin görüşülüp kabul edilmesi, kamu gelir ve giderleri üzerinde demokratik denetim sağlar.

Cumhurbaşkanının bütçe kanunlarını geri gönderememesi, bu alandaki özel usulün bir sonucudur ve veto benzeri geri gönderme yetkisinin mutlak olmadığını gösterir.

Af yetkisinde aranan beşte üç çoğunluk ise bazı kararların basit çoğunlukla alınamayacağını hatırlatır.