HMGS Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, Anayasanın yürütme bölümünde Cumhurbaşkanına verilen merkezi konum üzerinden anlaşılır.

Sistemin ayırt edici fikri, yürütmenin iki başlı değil tek merkezli kurulmasıdır.

Anayasa, Cumhurbaşkanını devletin başı olarak tanımlar ve yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanına ait olduğunu belirtir.

Bu yapı, Başbakan ve Bakanlar Kurulu merkezli eski parlamenter düzenden ayrılır.

Bugünkü düzende Başbakanlık, Bakanlar Kurulu, güvenoyu ve gensoru kurumları bulunmaz.

Buna karşılık TBMM varlığını, kanun yapma yetkisini ve anayasal denetim araçlarını korur.

Bu nedenle sistem yürütmenin Cumhurbaşkanında toplandığı, fakat yasamanın ayrı organ olarak görev yaptığı model şeklinde öğrenilmelidir.

Cumhurbaşkanı seçilme şartları kişisel nitelik ve aday gösterme usulü bakımından incelenir.

Adayın kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı olması gerekir.

Cumhurbaşkanı halk tarafından seçilir.

Görev süresi beş yıldır ve bir kişi kural olarak en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.

Aday gösterme bakımından siyasi parti grupları, son genel seçimlerde tek başına veya birlikte geçerli oyların en az yüzde beşini alan siyasi partiler ve en az yüz bin seçmen devreye girebilir.

Cumhurbaşkanı seçilen kişinin milletvekilliği varsa bu üyelik sona erer; böylece aynı kişi hem yasama üyesi hem yürütmenin başı olarak görev yapamaz.

Seçim yöntemi iki turlu çoğunluk mantığına dayanır.

İlk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir.

Bu çoğunluk sağlanamazsa, izleyen ikinci pazar günü en çok oy alan iki aday arasında ikinci oylama yapılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı olur.

İkinci tura kalmaya hak kazanan adaylardan biri seçime katılamazsa boşalan adaylık ilk tur sıralamasına göre tamamlanır.

Tek aday kalması hâlinde oylama referandum biçiminde yapılır; aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alamazsa yalnız Cumhurbaşkanlığı seçimi yenilenir.

Seçim tamamlanamazsa mevcut Cumhurbaşkanının görevi yenisi göreve başlayıncaya kadar devam eder.

Cumhurbaşkanının andı, makamın tarafsızlık, anayasal sadakat ve devletin bütünlüğünü koruma yönünü gösterir.

Görev ve yetkileri çok geniş bir alana yayılır.

Cumhurbaşkanı Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli çalışmasını gözetir.

Gerekli görürse yasama yılı açılışında Mecliste konuşabilir ve ülkenin iç veya dış siyaseti hakkında Meclise mesaj verebilir.

Kanunları yayımlar, uygun bulmadığı kanunları tekrar görüşülmek üzere Meclise gönderebilir ve kanunlar ile Meclis İçtüzüğü hakkında Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilir.

Yürütme alanında Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atamak ve görevden almak Cumhurbaşkanına aittir.

Üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevlerine son verir ve bu atamalara ilişkin usulü Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle belirler.

Yabancı devletlere temsilci gönderme, yabancı temsilcileri kabul etme, milletlerarası andlaşmaları onaylama ve yayımlama yetkileri dış ilişkiler yönünü oluşturur.

Milli güvenlik politikalarını belirlemek, gerekli tedbirleri almak, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını TBMM adına temsil etmek ve Silahlı Kuvvetlerin kullanılmasına karar vermek de görev alanındadır.

Sürekli hastalık, sakatlık veya yaşlılık sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletme ya da kaldırma yetkisi vardır; bu yetki TBMM’nin genel ve özel af yetkisiyle karıştırılmamalıdır.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar yürütme kadrosunu oluşturur.

Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla yardımcı atayabilir.

Yardımcılar ve bakanlar milletvekili seçilme yeterliliğine sahip kişiler arasından atanır ve görevden alınır.

Milletvekili iken bu görevlere getirilenlerin TBMM üyeliği sona erer.

Bu kişiler TBMM önünde ant içer, fakat siyasi sorumlulukları Meclise değil Cumhurbaşkanına karşıdır.

Güvenoyu ve gensoru kurumlarının bulunmaması bu sonucun temelidir.

Meclisle kurulan bağ, daha çok yazılı soru, Meclis araştırması, genel görüşme ve görev suçlarına ilişkin soruşturma süreçleri üzerinden değerlendirilir.

Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması Article 106 bakımından ayrı ve sınavlık bir usule bağlanır.

Makam herhangi bir nedenle boşalırsa kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır; yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.

Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de Cumhurbaşkanı seçimiyle birlikte yenilenir.

Genel seçime bir yıldan fazla kalmışsa seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görevine devam eder; kalan süreyi tamamlayan Cumhurbaşkanı açısından bu süre dönemden sayılmaz.

TBMM genel seçimlerinin yapılacağı tarihte her iki seçim birlikte yapılır.

Geçici ayrılma hâllerinde de Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder ve yetkileri kullanır.

Cezai sorumluluk rejimi yüksek çoğunluklarla işleyen özel bir süreçtir.

Cumhurbaşkanı hakkında bir suç işlediği iddiasıyla soruşturma istenmesi için TBMM üye tam sayısının salt çoğunluğunun önergesi gerekir.

Meclis önergeyi görüşür ve üye tam sayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açabilir.

Soruşturma on beş kişilik komisyonca yürütülür.

Komisyon raporu Genel Kurulda görüşülür; Yüce Divana sevk için üye tam sayısının üçte ikisinin gizli oyu gerekir.

Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz.

Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyet görevi sona erdirir ve görevde işlenen iddia edilen suçlar bakımından görev bittikten sonra da aynı usul uygulanır.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için görevle ilgili suçlarda benzer soruşturma ve Yüce Divan süreci öngörülür.

Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanırlar.

Bu ayrım, siyasi sorumluluk ile cezai sorumluluğun farklı olduğunu gösterir.

Yardımcılar ve bakanlar Cumhurbaşkanına karşı siyasi olarak sorumludur; Meclis karşısındaki süreç ise görev suçu iddiasına dayanan cezai sorumluluk mekanizmasıdır.

Bu ikisini karıştırmak, sistemde güvenoyu veya gensoru varmış gibi yanlış sonuca götürür.

Seçimlerin yenilenmesi yasama ve yürütme arasında simetrik sonuç doğuran önemli bir mekanizmadır.

TBMM üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır.

Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verirse Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.