HMGS Türk Anayasa Tarihi Konu Anlatımı

Türk anayasal tarihinin başlangıç noktası, 1808 yılında imzalanan Senedi İttifak'tır.

Bu belge, dönemin sadrazamı Alemdar Mustafa Paşa'nın aracılığıyla, Padişah İkinci Mahmud döneminde padişah ile taşrada güç ve servet biriktirmiş ayanlar arasında yapılmış bir anlaşmadır.

Anlaşmaya göre padişah ayanların mal varlıklarını ve haklarını tanımayı kabul etmiş, ayanlar ise buna karşılık padişahın otoritesini tanımıştır.

Bu belge, hükümdarın sınırsız kabul edilen yetkisini ilk kez kısıtlayan metin olduğu için Türk anayasal gelişiminin başlangıcı sayılır.

Bu çizgi 1839'da Tanzimat Fermanı ile devam eder.

Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilen ve Gülhane Parkında okunduğu için Gülhane Hattı Hümayunu olarak da anılan bu ferman, padişahın kanunun üstünlüğünü ilk kez kabul ettiği belge olarak önemlidir.

Fermanda tanınan haklardan din ayrımı gözetmeksizin bütün Osmanlı uyruklarının yararlanması öngörülmüş, bu da Tanzimat Fermanı'nın ilk kez bir eşitlik ilkesi benimsediğini gösterir.

Aynı padişah döneminde 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı ise bu eşitlik anlayışını derinleştirmiştir: din ve mezhep değiştirmeye zorlama yasaklanmış, Osmanlı uyruğunda bulunan herkesin milliyet farkı gözetilmeksizin devlet memurluğuna kabul edilebileceği ve askeri-sivil okullara girebileceği, her azınlık grubunun kendi eğitim ve sanat okulunu açabileceği kabul edilmiştir.

1876'da ilan edilen Kanunuesasi, Osmanlı İmparatorluğu'nun hem ilk hem de son anayasasıdır.

Mithat Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından, Fransız ve Belçika anayasalarından esinlenerek hazırlanan bu metin, Sultan İkinci Abdülhamid döneminde ilan edilmiş ve 119 maddeden oluşmuştur.

Devletin dilinin Türkçe, dininin İslam olduğunu belirleyen bu anayasa ile Osmanlı'da ilk kez Meclisi Umumi adıyla bir parlamento kurulmuş; bu meclis, üyeleri padişah tarafından ömür boyu atanan Meclisi Ayan ile üyeleri dört yılda bir halk tarafından seçilen Meclisi Mebusan olmak üzere iki kanatlı bir yapıya sahip olmuştur.

Ne var ki yürütme yetkisi, başkanı ve üyeleri padişah tarafından atanan Heyeti Vükelaya (Bakanlar Kuruluna) aittir ve bu heyet meclise değil doğrudan padişaha karşı sorumludur; kanun teklif etme yetkisi de yalnızca hükümete tanınmış, meclisi açma ve kapatma yetkisi padişahta kalmıştır.

1909'da Kanunuesasi'de yapılan değişiklikler bu dengeyi meclis lehine çevirmiştir: padişahın meclisi tek başına feshetme yetkisi kaldırılmış, fesih ancak Meclisi Ayan'ın onayı ve üç ay içinde seçim yapılması şartına bağlanmış; padişahın kanunları yayımlamama yetkisi sınırlanmış, meclisçe üçte iki çoğunlukla yeniden kabul edilen bir kanunu padişahın yayımlamak zorunda olduğu kabul edilmiş; üyelerin padişahtan izin almaksızın kanun teklif edebilmesi sağlanmıştır.

1921 Anayasası, diğer adıyla Teşkilatı Esasiye, yalnızca 23 maddeden oluşan bir çerçeve anayasadır ve Türk anayasal tarihinde egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesini ilk kez benimsemiştir.

Bu anayasada yasama ve yürütme yetkisi, milletin tek ve gerçek temsilcisi sayılan Türkiye Büyük Millet Meclisinde toplanmış, böylece meclis hükümeti sistemi kurulmuştur.

Anayasa yargı organından ve temel hak ve hürriyetlerden hiç söz etmemiş, yerinden yönetim ilkesini benimseyerek ülkeyi vilayet, kaza ve nahiyelere ayırmıştır.

1921 Anayasası kabul edildiğinde 1876 Kanunuesasi'si yürürlükten kaldırılmamış, böylece iki anayasanın birlikte yürürlükte olduğu bir dönem başlamıştır.

1923'te yapılan değişiklikle Türkiye Devletinin hükümet şeklinin Cumhuriyet olduğu ilan edilmiş, Cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ve kendi üyeleri arasından seçileceği, Başbakanın Cumhurbaşkanınca meclis üyeleri arasından seçileceği, bakanların ise Başbakan tarafından meclis üyeleri arasından seçilip Cumhurbaşkanınca meclisin onayına sunulacağı kabul edilmiştir; bu düzenleme parlamenter sisteme doğru atılmış bir adım olarak değerlendirilir.

Bu değişiklikten kısa süre sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi, Ankara milletvekili Gazi Mustafa Kemal Paşayı Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçmiştir.

1924 Anayasası'nın kabulüyle hem 1876 Kanunuesasi'si hem de 1921 Anayasası birlikte yürürlükten kalkmış ve çift anayasalı dönem sona ermiştir.

Kazuistik nitelikte, ayrıntılı bir metin olan bu anayasada egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesi korunmuş, devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu, dininin İslam, başkentinin Ankara olduğu belirtilmiş ve bazı hükümler değiştirilemez nitelikte sayılmıştır.

Bu anayasada yasama ve yürütme yetkisi yine meclise ait olmakla birlikte, yürütmenin meclisçe seçilen bir Cumhurbaşkanı ve onun atadığı bakanlar eliyle kullanılması ve yargının bağımsız mahkemelerce yürütülmesi öngörülmüş; bu haliyle 1924 Anayasası, meclis hükümeti sistemi ile parlamenter sistem unsurlarını bir arada barındıran karma bir yapı sergilemiştir.