HMGS Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, 2017 sonrası yürütme yapısının en dikkatli öğrenilmesi gereken norm türlerinden biridir.

Adında kararname geçmesi, onun sınırsız bir yasama yetkisi olduğu anlamına gelmez.

Anayasa, Cumhurbaşkanına yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarma imkanı tanır; bu ifade hem yetkinin kaynağını hem sınırını gösterir.

Kaynak Cumhurbaşkanının doğrudan anayasal yürütme yetkisidir.

Sınır ise düzenlenecek alanın yürütmeye ilişkin olmasıdır.

Bu nedenle kararname, kanunun yerine geçecek genel bir düzenleme aracı olarak değil, anayasanın izin verdiği yürütme alanında kullanılabilecek özel bir düzenleyici işlem olarak kavranmalıdır.

Olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin ilk büyük sınırı temel hak alanıdır.

Anayasanın temel haklar ve ödevler kısmındaki bütün bölümler aynı şekilde kararnameye kapalı değildir; burada özellikle birinci bölümdeki genel hükümler, ikinci bölümdeki kişinin hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez.

Bu ayrıntı önemlidir, çünkü sosyal ve ekonomik haklar alanında her zaman aynı kapalı alan kuralı geçerli değildir; yine de o alanda da anayasanın münhasıran kanun dediği veya kanunun açıkça düzenlediği konular kararnameyle ele alınamaz.

Sınavda en yaygın yanılgı, kararname yasağının tüm temel haklar kısmını aynı biçimde kapsadığını düşünmektir.

Doğru yaklaşım, maddenin saydığı bölümleri ve diğer kanun alanı sınırlamalarını birlikte uygulamaktır.

İkinci sınır münhasır kanun alanıdır.

Anayasa bazı konular için açıkça kanunla düzenleme ister.

Böyle bir yerde Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz; çünkü anayasa o konunun norm kaynağını yasama organına bırakmıştır.

Üçüncü sınır ise kanunda açıkça düzenlenmiş konulardır.

Bir konuda kanun varsa ve konu açık düzenlemeye kavuşmuşsa, kararname aynı alana girerek kanunun yerini alamaz.

Bu kural yalnızca sonradan çıkarılacak kanunlar için değil, mevcut kanuni düzenlemeler için de kararname alanını daraltır.

Böylece kararname yetkisi, TBMM’nin düzenleme alanı karşısında tamamlayıcı ve tali bir konumda kalır.

Norm çatışması kuralı bu hiyerarşik ilişkiyi açık hale getirir.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun hükümleri aynı konuda farklı sonuçlar doğuruyorsa kanun hükümleri uygulanır.

Ayrıca TBMM kararnameyle düzenlenmiş bir konuda kanun çıkarırsa, kararname o konuda hükümsüz hale gelir.

Burada kararnameyi iptal edecek ayrıca bir mahkeme kararının mutlaka beklenmesi gerektiği düşünülmemelidir; anayasal kural, aynı konuda kanun çıkmasıyla kararname hükmünün geçerliliğini kaybedeceğini söyler.

Bu sonuç, yasama yetkisinin devredilemezliği ve kanunun üstün konumu ile uyumludur.

Buna karşılık kararname de Anayasaya aykırılık denetimine tabi bir normdur; fakat bu başlıkta sınav bakımından öncelikle kanun-kararname çatışmasında hangi normun uygulanacağı bilinmelidir.

Kararname ile yönetmelik arasındaki fark da öğrenme bakımından önem taşır.

Cumhurbaşkanı, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve onlara aykırı olmamak koşuluyla yönetmelik çıkarabilir.

Ayrıca idare hukukundaki genel hüküm uyarınca Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak için yönetmelik düzenleyebilir.

Yönetmelik, üst normu uygulamaya dönük ikincil bir işlemdir.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ise belirli anayasal sınırlar içinde yürütme alanında doğrudan düzenleme yapabilir.

İki işlem de yayımdan sonraki bir tarih belirtilmemişse Resmi Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer; fakat kapsam ve dayanak bakımından aynı değildir.

Anayasa bazı alanları açıkça Cumhurbaşkanlığı kararnamesine bağlar.

Üst kademe kamu yöneticilerinin atanmasına ilişkin usul ve esaslar kararnameyle düzenlenir.

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, teşkilat yapısı, merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması da bu yolla belirlenir.

Devlet Denetleme Kurulunun işleyişi, üyelerinin görev süresi ve özlük işleri kararname alanındadır.

Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliğinin teşkilatı ve görevleri de aynı şekilde düzenlenir.

Kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilmesi ise idarenin örgütlenmesinde kararnamenin önemini artırır.

Bu örneklerin ortak noktası, yürütmenin kendi teşkilat ve idari işleyiş alanına ilişkin olmalarıdır.

Bu yüzden kararnameyi öğrenirken somut kullanım alanlarını bakanlık teşkilatı, üst kademe atamaları, denetim kurulu ve MGK genel sekreterliği etrafında zihinde tutmak pratik fayda sağlar.

Olağanüstü hal döneminde kararname rejimi farklılaşır.

Cumhurbaşkanı olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, olağan kararname bakımından temel haklara ilişkin getirilen belirli sınırlamalara tabi olmaksızın kararname çıkarabilir.

Bu kararnameler kanun hükmündedir ve Resmi Gazetede yayımlandıkları gün Meclis onayına sunulur.

Fakat bu genişleme, yürütmeye kalıcı ve denetimsiz bir alan açmaz.

Savaş ve mücbir sebeplerle Meclisin toplanamaması istisnası dışında, olağanüstü hal kararnameleri üç ay içinde TBMM’de görüşülüp karara bağlanmalıdır; aksi halde kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Böylece olağanüstü hal kararnamesi, olağan kararnameye göre konu bakımından daha esnek, fakat Meclis onayı ve zaman bakımından daha sıkı bir rejime bağlıdır.

Kararnameler konusunda öğrenme tuzağı, bütün düzenleyici işlemleri aynı hiyerarşik basamakta görmekten kaynaklanır.

Kanun asli yasama işlemidir ve anayasal sınırlar içinde TBMM tarafından yapılır.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yürütme alanına ilişkin özel bir anayasal yetkidir; kanunun bulunduğu ya da anayasanın kanunu zorunlu kıldığı alana giremez.

Yönetmelik ise kanunların ve kararnamelerin uygulanmasını sağlama işlevi görür.

Olağanüstü hal kararnamesi de sıradan kararnameyle aynı kategoriye indirgenmemelidir; ilan edilen halin gerekleriyle bağlı, Meclis onayına tabi ve süresinde görüşülmezse düşen kanun hükmünde bir işlemdir.

Bu ayrımlar doğru kurulduğunda kararname sorularında cevap çoğu kez basitleşir: önce konu yürütmeye ilişkin mi, sonra temel hak veya münhasır kanun alanında mı, sonra aynı konuda kanun var mı, son olarak olağan dönem mi olağanüstü hal mi soruları sırayla uygulanır.

Kararnamenin Anayasa Mahkemesi denetimiyle bağlantısı da genel sistem içinde düşünülmelidir.

Cumhurbaşkanı, bazı kanunlar ve Meclis İçtüzüğü için iptal davası açabilir; buna karşılık Cumhurbaşkanlığı kararnameleri de anayasal yargı denetimine konu olabilecek düzenleyici işlemler arasındadır.

Ancak bir sınav sorusu kanun-kararname çatışmasını açıkça veriyorsa, çözüm çoğu zaman iptal davası tartışmasına gitmeden bulunur: kanun uygulanır veya Meclis aynı alanda kanun çıkarmışsa kararname hükmünü kaybeder.

Bu pratik sıra, norm denetimi ile uygulanacak norm sorununu ayırmayı sağlar.