HMGS Hak ve Hürriyetlerin Korunması Konu Anlatımı

Hak ve hürriyetlerin korunması, temel haklar sisteminin usul ve güvence tarafıdır.

Bir hakkın Anayasada yazılı olması önemli bir başlangıçtır; fakat kişi ihlal iddiasını ileri süremiyor, bağımsız bir merci önünde dinlenemiyor, hangi yola başvuracağını bilmiyor veya haksız işlemden doğan zararını gideremiyorsa hak kağıt üzerinde kalır.

Bu nedenle Anayasa, kişinin hakları ve ödevleri bölümünde hak arama, kanuni hâkim, suç ve ceza güvenceleri, ispat hakkı ve temel hakların korunması gibi hükümlerle koruma mekanizmasını tamamlar.

Bu konu, temel hakların sınırlanmasından ayrılmalıdır.

Sınırlama, devletin hangi şartlarda hakka müdahale edebileceğini anlatır; koruma ise kişi müdahaleye uğradığında hangi hukuki güvencelerden yararlanacağını gösterir.

Hak arama hürriyeti, koruma sisteminin kapısını açan ilk ilkedir.

Herkes, meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma hakkına ve adil yargılanma hakkına sahiptir.

Bu hüküm birkaç unsuru birlikte içerir.

Kişi yalnız dava açma hakkına sahip değildir; kendisine yöneltilen iddialara karşı savunma yapabilmeli, hukuki araçlardan yararlanabilmeli ve yargılama adil biçimde yürütülmelidir. “Meşru vasıta ve yollar” ifadesi, hak aramanın hukuka uygun usullerle yapılacağını anlatır.

Bu, kişinin kendi hakkını zor kullanarak alması değil, yargısal ve hukuki yolları işletmesi anlamına gelir.

Hiçbir mahkemenin görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaması ise mahkemeye erişim hakkını güçlendirir.

Mahkeme, kendisine kanunen verilmiş uyuşmazlığı sırf istemediği veya zor bulduğu için görmezden gelemez.

Kanuni hâkim güvencesi, hak arama hürriyetiyle yakından bağlantılıdır.

Kişi, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.

Bu güvence, olağan yargı düzenini devre dışı bırakıp kişiyi başka bir karar makamına taşıyacak istisnai yargı yerlerinin oluşturulmasına da kapalıdır.

Bu güvence, uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra kişiye özel mahkeme oluşturulmasını veya mevcut yargı düzeninden koparılmış istisnai merciye sevk edilmesini engeller.

Burada önemli olan mahkemenin önceden kanunla kurulmuş olması, görev ve yetkisinin objektif kurallara dayanmasıdır.

Kanuni hâkim güvencesi, mahkemelerin görev alanlarının kanunla düzenlenmesiyle birlikte okunur.

Her özel uzmanlık mahkemesi olağanüstü merci değildir; kanunla önceden kurulmuş ve genel kurallara göre işleyen mahkeme, belirli uyuşmazlıklarda uzmanlaşabilir.

Yasaklanan şey, kişiyi doğal yargı yerinden koparan olağanüstü yargı merciidir.

Suç ve cezalara ilişkin esaslar, özellikle ceza hukuku alanında temel hak koruması sağlar.

Bir davranış yapıldığı anda kanunda suç olarak düzenlenmemişse, sonradan ceza tehdidinin konusu yapılamaz.

Kimseye, fiil işlendiği sırada kanunda öngörülenden daha ağır ceza verilemez.

Bu kurallar suçta ve cezada kanunilik ile geçmişe yürümezlik ilkelerini anlatır.

Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.

Zamanaşımı ve ceza mahkûmiyetinin sonuçları bakımından da aynı mantık geçerlidir.

Bu güvencelerin amacı, bireyin hangi davranışın suç olduğunu önceden bilmesini ve devletin sonradan aleyhe ceza üretmesini engellemektir.

Öğrenme tuzağı, kanunilik ilkesini yalnız suç tanımıyla sınırlamaktır; cezanın türü, ağırlığı ve güvenlik tedbirleri de kanunilik çerçevesindedir.

Masumiyet karinesi, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimsenin suçlu sayılamayacağını belirtir.

Bu ilke, yargılama tamamlanmadan kişiye kesin suçlu muamelesi yapılmasını önler.

Kişinin kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya ya da bu yönde delil göstermeye zorlanamaması, savunma hakkının ve insan onurunun ceza muhakemesindeki görünümüdür.

Kanuna aykırı elde edilen bulguların delil olarak kabul edilememesi, maddi gerçeğe ulaşma amacıyla hukukun dışına çıkılamayacağını gösterir.

Ceza sorumluluğunun şahsiliği, bir kişinin başkasının fiili nedeniyle cezalandırılamamasını sağlar.

Sadece sözleşmeden doğan yükümlülüğün yerine getirilememesi sebebiyle özgürlükten alıkonulamama, borç ilişkilerinin ceza baskısına dönüştürülmesini engeller.

Ölüm cezası ve genel müsadere cezasının verilememesi de cezalandırma yetkisinin anayasal sınırları arasındadır.

İdarenin kişi hürriyetini kısıtlayan müeyyide uygulayamaması, hürriyetten yoksun bırakma sonucunun yargısal güvencelerle bağlantılı olduğunu gösterir; askeri iç düzen bakımından kanuni istisna saklıdır.

Vatandaşın suç sebebiyle yabancı ülkeye verilememesi kuralı ise uluslararası Ceza Divanı yükümlülükleri dışında vatandaşlıkla bağlantılı bir korumadır.

İspat hakkı, hak ve hürriyetlerin korunması içinde daha dar ama önemli bir usul güvencesidir.

Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karşı, görev veya hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili isnatlar nedeniyle açılan hakaret davalarında sanık, isnadın doğruluğunu ispat hakkına sahiptir.

Diğer hallerde ispat isteminin kabulü, isnadın doğru olup olmadığının anlaşılmasında kamu yararı bulunmasına veya şikayetçinin ispata razı olmasına bağlıdır.

Bu hüküm, ifade özgürlüğü, kişilik hakları ve kamu görevlilerinin eleştirilebilirliği arasında denge kurar.

Her isnat sınırsız biçimde ispat konusu yapılamaz; fakat kamu göreviyle ilgili iddialarda doğruluğun araştırılabilmesi anayasal olarak korunur.

Bu ayrım, ispat hakkının mutlak değil koşullu bir güvence olduğunu gösterir.

Temel hak ve hürriyetlerin korunması başlıklı hüküm, ihlal sonrası başvuru ve tazmin boyutunu düzenler.

Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir.

Bu, yalnız teorik bir başvuru kapısı değil, etkili ve gecikmesiz bir erişim beklentisidir.

Devlet, işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yollarına ve mercilere başvuracağını, başvuru sürelerini belirtmek zorundadır.

Bu yükümlülük, özellikle idari işlemler karşısında kişinin hak kaybına uğramamasını sağlar.

Kişinin resmi görevlilerin haksız işlemleri nedeniyle uğradığı zarar kanuna göre devlet tarafından tazmin edilir; devletin sorumlu görevliye rücu hakkı saklıdır.

Böylece birey, zararı doğuran kamu görevlisinin kişisel ödeme gücüne bağlı bırakılmaz; önce devlet sorumluluğu işletilir, sonra iç ilişki bakımından görevliye dönülmesi mümkün olur.

Bu konuyu bütün olarak kavramak için koruma halkalarını sıralı düşünmek yararlıdır.

İlk halka mahkemeye erişimdir; kişi iddia ve savunmasını yargı önüne taşıyabilmelidir.

İkinci halka doğal yargı yeri güvencesidir; kişi sonradan kurulmuş veya olağan düzen dışına çıkarılmış bir merciye götürülemez.

Üçüncü halka ceza alanındaki sıkı güvencelerdir; suç, ceza, delil, masumiyet ve kişisel sorumluluk kuralları devletin cezalandırma yetkisini sınırlar.

Dördüncü halka başvuru yollarının gösterilmesi ve tazmindir; ihlal meydana geldiğinde kişi nereye, hangi sürede ve nasıl başvuracağını bilmelidir.

En önemli öğrenme yanılgısı, bu hükümleri yalnız mahkemelerle ilgili usul kuralları sanmaktır.