HMGS Temel Hakların Sınıflandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınıflandırılması, anayasa hukukunda yalnızca ezberlenmesi gereken bir liste değildir.

Sınıflandırma, bir hakkın hangi işlevi gördüğünü, devletten ne tür bir davranış beklediğini ve hangi anayasal bağlamda okunacağını gösterir.

Anayasanın ikinci kısmı Temel Haklar ve Ödevler başlığını taşır.

Bu kısım dört bölümden oluşur: genel hükümler, kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler.

Bu düzen, hakları önce ortak kurallara bağlar, sonra hakları korudukları menfaatlere göre ayırır.

Bu nedenle bir hakkın bölümünü bilmek, sınırlama sebebini veya devletin yükümlülüğünü tek başına çözmez; fakat hakkın anayasal mantığını anlamayı kolaylaştırır.

İlk bölüm genel hükümlerdir.

Burada tek tek hakların ayrıntılı içeriği değil, bütün haklara uygulanacak ana ilkeler bulunur.

Herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğu belirtilir.

Bu ifade, hakların devlet tarafından bağışlanan geçici imtiyazlar değil, insanın kişiliğiyle bağlantılı anayasal güvenceler olduğunu anlatır.

Aynı hüküm, hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini söyler.

Böylece temel haklar mutlak bencillik alanı olarak değil, başkalarının hakları ve toplum düzeniyle birlikte düşünülür.

Genel hükümlerde ayrıca hakların sınırlanması, kötüye kullanılamaması, savaş, seferberlik ve olağanüstü hallerde kullanılmasının durdurulması, yabancılar bakımından kanunla ve milletlerarası hukuka uygun sınırlama yapılabilmesi gibi kurallar yer alır.

Sınavlarda ilk tuzak, genel hükümlerdeki maddeleri bir hak grubu gibi görmek veya yalnız kişi haklarına uygulanıyor sanmaktır.

Oysa bu hükümler bütün temel haklar sisteminin çatısını oluşturur.

İkinci bölüm kişinin hakları ve ödevleri alanıdır.

Bu grup çoğu zaman klasik haklar veya negatif statü hakları olarak da düşünülür; çünkü temel amacı kişiyi devletin ve başkalarının müdahalesine karşı korumaktır.

Yaşama hakkı ve kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı bu bölümün çekirdeğindedir.

Kişi hürriyeti ve güvenliği, keyfi yakalama ve tutuklama tehlikesine karşı bireyi korur.

Özel hayatın gizliliği, kişisel verilerin korunması, konut dokunulmazlığı ve haberleşme hürriyeti, kişinin mahrem alanına ilişkin güvencelerdir.

Yerleşme ve seyahat hürriyeti, bireyin ülke içinde ve dışında hareket alanıyla ilgilidir.

Din ve vicdan hürriyeti ile düşünce ve kanaat hürriyeti, kişinin iç dünyasını ve inanç alanını korur; düşünceyi açıklama ve yayma, bilim ve sanat hürriyeti ise bu iç alanın dışa vurumuna ilişkindir.

Kişi hakları bölümünde basın hürriyeti, süreli ve süresiz yayın hakkı, basın araçlarının korunması, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme araçlarından yararlanma ve düzeltme-cevap hakkı gibi iletişim özgürlükleri de bulunur.

Dernek kurma hürriyeti, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı, mülkiyet hakkı, hak arama hürriyeti, kanuni hâkim güvencesi, suç ve cezalara ilişkin esaslar, ispat hakkı ve temel hakların korunması da aynı bölümde yer alır.

Bu bölümün ortak niteliği, bireyin kişiliğini, özgürlüğünü, güvenliğini ve hukuki korunma alanını merkeze almasıdır.

Ancak tüm kişi hakları sadece devletten uzak durmasını istemez; örneğin hak arama hürriyeti mahkemelerin işler olmasını, temel hakların korunması ise başvuru yollarının gösterilmesini gerektirir.

Bu nedenle negatif statü anlatımı öğretici olsa da bütün ayrıntıları tek başına açıklamaz.

Üçüncü bölüm sosyal ve ekonomik haklar ve ödevlerdir.

Bu bölüm, bireyin yalnız hukuken serbest bırakılmasının yetmediği, insan onuruna uygun yaşam koşullarının da anayasal değer taşıdığı fikrine dayanır.

Ailenin korunması ve çocuk hakları, eğitim ve öğrenim hakkı, kıyılardan yararlanma, toprak mülkiyeti, çalışma hakkı ve ödevi, çalışma şartları ve dinlenme hakkı, sendika kurma, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı, ücrette adalet sağlanması, sağlık hizmetleri, çevre hakkı, konut hakkı, gençliğin ve sporun desteklenmesi, sosyal güvenlik hakkı, tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması bu bölümün mantığı içinde değerlendirilir.

Bu haklar çoğu zaman devletin düzenleme yapmasını, örgüt kurmasını, hizmet sunmasını veya ekonomik ve sosyal politikalar geliştirmesini gerektirir.

Sosyal ve ekonomik haklar bakımından öğrenilmesi gereken önemli nokta, bu hakların her zaman kişiye doğrudan ve sınırsız talep hakkı vermediğidir.

Anayasal metin bazı haklarda devlete tedbir alma, destekleme veya düzenleme görevi yükler.

Bu görevler hukuk devleti ve sosyal devlet anlayışıyla bağlantılıdır.

Örneğin eğitim hakkı hem bireyin öğrenim imkânıyla hem de devletin eğitim sistemini kurmasıyla ilgilidir.

Çalışma hakkı, yalnızca bir iş seçme serbestisi değil, çalışma hayatının korunması ve işçinin dinlenmesi gibi yan güvencelerle birlikte düşünülür.

Sendika, toplu iş sözleşmesi ve grev gibi haklar ise ekonomik ve sosyal alanda örgütlü hareket edebilmenin anayasal temelini oluşturur.

Bu bölümdeki hakların “ödevler” kelimesiyle birlikte anılması da önemlidir; bazı hükümler kişiye yükümlülük veya devlete program niteliğinde görev yükleyebilir.

Dördüncü bölüm siyasi haklar ve ödevlerdir.

Bu haklar bireyin devlet yönetimine katılması, vatandaşlık bağı ve kamu görevleriyle ilişkisi etrafında şekillenir.

Türk vatandaşlığı, seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakları, siyasi partilerle ilgili hükümler, kamu hizmetlerine girme hakkı, mal bildirimi, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı bu alandadır.

Siyasi hakların önemli bir kısmı vatandaşlıkla yakından bağlantılıdır.

Bu yüzden “herkes” ifadesiyle başlayan kişi haklarıyla “vatandaş” statüsünü esas alan siyasi haklar karıştırılmamalıdır.

Seçme ve seçilme hakkı, siyasi partilere ilişkin güvenceler ve kamu hizmetine girme hakkı, demokratik devlet ilkesinin bireysel düzeydeki görünümünü oluşturur.

Vergi ödevi ise bir hak değil, siyasi bölümde yer alan anayasal bir kamu yükümlülüğüdür; ancak vergilendirme kanunilik ve eşitlik ilkeleriyle birlikte okunur.

Bu sınıflandırmayı çalışırken en pratik yöntem, hakkın koruduğu temel ilişkiyi sormaktır.

Hak, bireyin bedeni, özgürlüğü, mahremiyeti, düşüncesi veya yargısal korunmasıyla ilgiliyse çoğunlukla kişi hakları alanındadır.

Hak, çalışma, eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, aile, çevre veya ekonomik yaşama ilişkinse sosyal ve ekonomik haklar bölümüne yönelmek gerekir.