HMGS Temel Hakların Sınırlandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınırlandırılması konusu, hakların tanınması ile hakların kullanılmasının düzenlenmesi arasındaki dengeyi kurar.

Anayasa temel hakları dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez nitelikte kabul eder; fakat bu, hiçbir hakkın hiçbir durumda sınırlandırılamayacağı anlamına gelmez.

Toplum halinde yaşama, başkalarının hakları, kamu düzeni, güvenlik, sağlık ve benzeri anayasal sebepler bazı hakların kullanımına sınır konulmasını gerektirebilir.

Buna karşılık devletin “kamu yararı var” diyerek dilediği her sınırlamayı yapması da mümkün değildir.

Sınırlama rejiminin özü, hem hakkı hem de anayasal düzeni koruyan denetimli bir alan kurmaktır.

Genel sınırlama rejiminin ilk şartı kanuniliktir.

Temel hak ve hürriyetler ancak kanunla sınırlanabilir.

Bu ifade, hakka yönelik esaslı müdahalenin idarenin tek başına yaptığı bir işlemle, genelgeyle veya belirsiz bir uygulama talimatıyla kurulamayacağını gösterir.

Kanunilik yalnızca bir metnin “kanun” adını taşımasını değil, sınırlamanın öngörülebilir, belirli ve hukuki güvenlik sağlayacak biçimde düzenlenmesini de gerektirir.

İdarenin uygulama işlemleri kanuna dayanabilir; fakat sınırlamanın ana çerçevesi kanunda yer almalıdır.

Öğrenme bakımından dikkat edilmesi gereken nokta şudur: kanunilik şartı sağlansa bile sınırlama kendiliğinden anayasal hale gelmez.

Kanun, diğer sınırlama ölçütlerine de uygun olmak zorundadır.

İkinci şart, sınırlama sebebinin ilgili maddede bulunmasıdır.

Anayasa genel bir sınırlama sebebi listesi verip bütün haklara aynı sebeplerin uygulanacağını söylemez.

Temel haklar, yalnız ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle sınırlanabilir.

Bu nedenle her hak bakımından önce o hakkı düzenleyen maddeye bakılır.

Özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, düşünceyi açıklama, basın, toplantı ve dernek gibi haklarda farklı sınırlama sebepleri düzenlenebilir.

Bir hak için öngörülen sebep, otomatik olarak başka bir hakka taşınamaz.

Sınavlarda önemli tuzak, “milli güvenlik” veya “kamu düzeni” gibi tanıdık ifadeleri her hak için genel geçer sanmaktır.

Oysa anayasal teknik, ilgili maddedeki sebeplere bağlılığı arar.

Üçüncü şart hakkın özüne dokunulmamasıdır.

Hakkın özü, o hakkı anlamlı kılan çekirdek alandır.

Bir düzenleme hakkın kullanılmasını belirli şartlara bağlayabilir, kapsamını daraltabilir veya usul getirebilir; fakat hakkı fiilen kullanılamaz hale getiriyorsa özüne dokunmuş olur.

Örneğin bir başvuru hakkına makul süre, yetkili merci ve şekil şartı getirilebilir; fakat başvuruyu pratikte imkânsızlaştıran bir düzenleme koruma amacını aşar.

Hakkın özü değerlendirmesi soyut bir kelime oyunu değildir; sınırlamanın hakkın varlık nedenini ortadan kaldırıp kaldırmadığına bakılır.

Dördüncü denetim grubu Anayasanın sözüne ve ruhuna uygunluktur.

Söz, anayasal metnin açık ifadelerini; ruh ise anayasal düzenin bütününden çıkan temel tercihleri ifade eder.

Bir sınırlama, metinde açıkça korunan bir güvenceyi dolanamaz veya anayasal sistemin temel ilkeleriyle çatışamaz.

Demokratik toplum düzeninin gerekleri ölçütü de burada devreye girer.

Demokratik toplumda sınırlama, çoğulculuğu, temel hakları ve kamusal tartışma alanını yok edecek şekilde kurulamaz.

Laik Cumhuriyetin gerekleri ise özellikle din, vicdan, eğitim, kamusal düzen ve devletin tarafsızlığıyla bağlantılı alanlarda önem taşır.

Bu ölçütler, kanun koyucunun takdir yetkisinin anayasal sınırlarını çizer.

Ölçülülük ilkesi, sınırlamanın amaca göre fazla ağır olup olmadığını denetler.

Ölçülülük genellikle elverişlilik, gereklilik ve orantılılık düşüncesiyle açıklanır.

Sınırlama ulaşılmak istenen meşru amaca katkı sağlamalı, aynı amaca daha hafif bir araçla ulaşılabiliyorsa gereksiz ağır müdahale tercih edilmemeli ve bireye yüklenen külfet amaçla makul denge içinde olmalıdır.

Örneğin kamu düzeni gerekçesiyle getirilen bir sınırlama, kamu düzeniyle bağlantısız kişileri veya durumları kapsayacak kadar genişse ölçülülük sorunu doğar.

Ölçülülük, hakka müdahalenin varlığını değil müdahalenin ağırlığını ve kapsamını sorgular.

Bu nedenle “amaç meşruysa araç sınırsızdır” düşüncesi yanlıştır.

Kötüye kullanma yasağı, sınırlama rejiminden farklı ama onunla bağlantılı bir güvenlik mekanizmasıdır.

Anayasadaki hiçbir hak, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı veya insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.

Ayrıca Anayasa hükümleri, devlete veya kişilere temel hakları yok etme ya da Anayasada belirtilenden daha geniş sınırlama yapma imkânı verecek biçimde yorumlanamaz.

Bu iki yönlü kural önemlidir: bir yandan hakların anayasal düzeni yok etmeye araç yapılmasını önler, diğer yandan devlete “kötüye kullanma” gerekçesiyle hakları sınırsız daraltma yetkisi vermez.

Aykırı faaliyetlere uygulanacak yaptırımların kanunla düzenlenmesi de kanunilik bağını sürdürür.

Olağanüstü dönemlerde temel hakların kullanılmasının durdurulması ayrı bir rejimdir.

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla ve durumun gerektirdiği ölçüde hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da anayasal güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.

Burada “durumun gerektirdiği ölçü” ifadesi, olağanüstü dönemde bile sınırsızlık olmadığını gösterir.

Ayrıca çekirdek güvenceler saklıdır.

Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Bu güvenceler olağanüstü yönetimin de hukuk içinde kaldığını gösterir.

Yabancıların durumu da özel bir sınırlama başlığıdır.

Yabancı statüsündeki kişiler bakımından farklılaştırma yapılacaksa bunun dayanağı yine kanun olmalı ve uluslararası hukukla çatışmamalıdır.

Bu hüküm, yabancıların temel haklardan tamamen yoksun olduğunu değil, vatandaşlık bağıyla yakından ilgili alanlarda farklılaştırma yapılabileceğini anlatır.

Sınırlamanın yine kanunla yapılması ve milletlerarası hukuka uygun olması gerekir.

Son olarak bazı haklarda hâkim kararı ve gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili merci kararı gibi usuller özel koruma sağlar.

Özel hayat, konut ve haberleşme alanlarında idari kararın kısa sürede hâkim onayına sunulması ve hâkimin belirli süre içinde karar vermemesi halinde kararın kendiliğinden kalkması, sınırlamanın yalnız sebep bakımından değil usul bakımından da denetlendiğini gösterir.