HMGS Yargı Konu Anlatımı

Yargı konusunu öğrenirken önce yargının yalnızca mahkeme binalarından ibaret olmadığını, anayasal bir devlet fonksiyonu olduğunu görmek gerekir.

Yasama genel ve soyut kurallar koyar, yürütme idari faaliyetleri yürütür, yargı ise somut uyuşmazlıklarda hukuki sonucu belirler.

Anayasal ifade bakımından yargı yetkisi Türk Milleti adına kullanılır; fakat bu kullanım bağımsız ve tarafsız mahkemeler aracılığıyla gerçekleşir.

Buradaki bağımsızlık, hâkimin hiçbir kurala bağlı olmaması demek değildir.

Tersine hâkim Anayasa, kanun ve hukukla bağlıdır; bağımsızlık, bu hukuki çerçeve içinde dış müdahaleye kapalı karar verebilmesini anlatır.

Tarafsızlık ise hâkimin uyuşmazlığın taraflarına, siyasi veya idari makamlara, kamuoyu baskısına ya da kişisel yakınlığa göre pozisyon almamasını gerektirir.

Sınavlarda yapılan ilk hata, bağımsızlığı keyfilikle karıştırmaktır; hâkim bağımsızdır ama hukukun dışında serbest değildir.

Mahkemelerin bağımsızlığı birkaç somut yasakla korunur.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi mahkemeye emir ve talimat veremez; genelge, tavsiye ya da telkin yoluyla yargılama sonucunu yönlendiremez.

Bu yasak yalnız yürütme için değil, yasama ve idare dahil bütün kamusal güçler için geçerlidir.

Görülmekte olan bir dava hakkında yasama meclisinde yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin soru sorulamaması, görüşme yapılamaması ve beyanda bulunulamaması da aynı mantığa dayanır.

Amaç, devam eden yargılamanın siyasal tartışmanın konusu haline gelmesini önlemektir.

Mahkeme kararı verildikten sonra da yasama, yürütme ve idare karara uymak zorundadır; kararı değiştiremez ve uygulanmasını geciktiremez.

Bu kural, yargı kararlarının yalnızca tavsiye niteliğinde olmadığını, bağlayıcı hukuk sonucu doğurduğunu gösterir.

Hâkimlik ve savcılık teminatı, mahkemelerin bağımsızlığının kişisel güvence tarafıdır.

Hâkim ve savcıların azledilememesi, kendi istekleri dışında anayasal yaş sınırından önce emekliye ayrılamaması ve mahkeme ya da kadro kaldırılmış olsa bile aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamaması bu teminatın ana parçalarıdır.

Bunun nedeni, karar veren kişinin mesleki geleceği üzerinden baskı altına alınmasını engellemektir.

Ancak teminat mutlak dokunulmazlık anlamına gelmez.

Meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan mahkûmiyet, görevin sağlık bakımından yerine getirilemeyeceğinin kesinleşmesi veya meslekte kalmanın uygun görülmemesi gibi kanuni istisnalar saklıdır.

Bu ayrım önemlidir: teminat, hukuka aykırı davranan hâkim veya savcıyı sorumsuz kılmaz; görevini bağımsız biçimde yapabilecek kurumsal zemini sağlar.

Hâkimlik ve savcılık mesleği adli ve idari yargı ayrımı içinde yürütülür.

Nitelikler, atama, hak ve ödevler, yükselme, görev yeri değişiklikleri, disiplin işlemleri, soruşturma ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.

Bu düzenlemelerin bağımsızlık ve teminat ilkelerine uygun olması gerekir.

Hâkim ve savcıların kanunda belirtilenler dışında resmi veya özel başka görev alamaması, mesleğin tarafsızlığına ve yoğunlaşmasına hizmet eder.

İdari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlılık ise yargısal karar verme yetkisini ortadan kaldıran bir bağlılık değildir.

Burada öğrenme tuzağı, adli hizmetlerin idari organizasyonu ile mahkemenin karar bağımsızlığını aynı şey sanmaktır.

Bir hâkim idari bakımdan belli örgütsel kurallara tabi olabilir; fakat önündeki davada karar verirken emir altında değildir.

Yargılamanın kamuya açık yapılması da yargının meşruiyetini güçlendiren bir ilkedir.

Duruşmalar kural olarak herkese açıktır.

Kapalılık ancak genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin biçimde gerektirdiği hallerde gündeme gelebilir.

Küçüklerin yargılanmasında özel hükümler konulabilmesi, açıklık ilkesinin her yaş ve hassasiyet durumunda aynı biçimde uygulanmadığını gösterir.

Bütün mahkemelerin kararlarının gerekçeli yazılması ise tarafların neden haklı veya haksız görüldüğünü anlayabilmesini, kanun yoluna başvuru imkânının anlamlı kullanılmasını ve kamu denetimini sağlar.

Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması da yargının görevidir; bu, hızlılık adına adil yargılanmadan vazgeçmek değil, gereksiz gecikmeleri önlemek anlamına gelir.

Mahkemelerin kuruluşu, görevleri, yetkileri, işleyişi ve usulü kanunla düzenlenir.

Ayrıca olağan dönemlerde disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemeler kurulamaz; savaş halinde ise asker kişilerin görevleriyle ilgili suçları bakımından özel bir istisna öngörülmüştür.

Yüksek mahkemeler, anayasal yargı düzeninin özel ağırlık taşıyan kurumlarıdır.

Anayasa Mahkemesi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Meclis İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler; anayasa değişikliklerini şekil yönünden inceler; bireysel başvuruları karara bağlar ve bazı üst düzey kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.

Kanunların şekil denetiminin son oylama çoğunluğu gibi sınırlı konularla bağlı olması, esas denetimiyle karıştırılmamalıdır.

Bireysel başvuru ise her uyuşmazlık için yeni bir temyiz yolu değildir; anayasal güvence altındaki ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki hakların kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasına dayanır ve olağan kanun yollarının tüketilmesini gerektirir.

Yargıtay, adli yargı kararlarının kanunun başka bir adli mercie bırakmadığı kısmında son inceleme merciidir ve kanunda belirtilen bazı davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakabilir.

Danıştay, idari yargı kararları için benzer biçimde son inceleme merciidir; ayrıca belli idari uyuşmazlıkları çözme ve kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirme görevleri vardır.

Adli yargı ile idari yargı arasında hangi kolun görevli olduğu veya kararların birbiriyle bağdaşmadığı durumlarda son sözü Uyuşmazlık Mahkemesi söyler.

Anayasa Mahkemesi ile diğer mahkemeler arasındaki görev uyuşmazlığında ise Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.

Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetler; sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar.

Sayıştayın mali denetim yönü güçlü olsa da anayasal metinde yargı bölümünde ayrıca düzenlenmesi, sınavlarda kurumların yerini doğru hatırlamayı gerektirir.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu, yargı örgütü içinde meslek yönetimi bakımından merkezi bir kurumdur.

Kurulun varlık nedeni, meslek yönetimini yargısal bağımsızlık ve hâkimlik güvencesiyle uyumlu biçimde örgütlemektir.

On üç üyeden oluşur, iki daire halinde çalışır; başkanı Adalet Bakanıdır ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı tabiî üyesidir.