HMGS Anayasa Hukukunun Genel Esasları ve Teorisi Konu Anlatımı

Anayasa hukukunun genel esasları, devletin yalnızca nasıl örgütlendiğini değil, devlet iktidarının hangi kaynaktan doğduğunu, hangi sınırlar içinde kullanılacağını ve hukuk düzeninde hangi normun en üstte yer aldığını açıklar.

1982 Anayasası’nın başlangıç metni ile Birinci Kısımda yer alan genel esaslar, bu teorik çerçevenin omurgasını kurar.

Bu bölümde devletin şekli, Cumhuriyetin nitelikleri, devletin bütünlüğü, değiştirilemeyecek hükümler, devletin temel amaç ve görevleri, egemenlik, yasama, yürütme, yargı, eşitlik ve Anayasanın üstünlüğü birlikte düşünülmelidir.

Öğrenme bakımından en önemli nokta, bu maddelerin yalnız tanım vermediğini, bütün anayasal kurumların yorumunda başlangıç noktası oluşturduğunu görmektir.

Anayasanın başlangıç kısmı, metnin hangi anlayışla yorumlanacağını gösteren siyasal ve hukuki bir çerçeve sunar.

Burada devletin ve milletin sürekliliği, Türkiye Cumhuriyeti’nin çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma hedefi, millet iradesinin üstünlüğü, egemenliğin millete ait olması, hürriyetçi demokrasi ve hukuk düzeni vurgulanır.

Kuvvetler ayrılığı da başlangıçta özel olarak açıklanır: devlet organları arasında üstünlük sıralaması kuran bir yapı değil, belirli yetki ve görevlerin kullanılmasına ilişkin işbölümü ve işbirliği olarak anlaşılır.

Bu ifade, anayasa hukukunda çok önemli bir denge kurar.

Yasama, yürütme ve yargı birbirinden ayrıdır; fakat bu ayrılık, organların birbirini yok sayması veya birinin diğerine mutlak üstünlük kurması anlamına gelmez.

Üstünlük, kişilere veya organlara değil, Anayasa ve kanunlara aittir.

Devletin şekli, genel esasların ilk basamağıdır.

Türkiye Devleti’nin bir cumhuriyet olduğu kabul edilir.

Cumhuriyet, devlet başkanlığının hanedan esasına dayanmamasıyla sınırlı biçimde anlaşılmamalıdır; Anayasanın devamındaki niteliklerle birlikte okunduğunda, egemenliğin millete ait olduğu, kamu gücünün anayasal organlar eliyle kullanıldığı ve hukukla sınırlı bir devlet düzenini ifade eder.

İkinci madde Cumhuriyetin niteliklerini sayar: toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti.

Bu nitelikler birbirinden kopuk sloganlar değildir.

Demokratik devlet, siyasal iktidarın meşruiyetini halk iradesinden almasını; laik devlet, din ve devlet işlerinin anayasal sınırlar içinde ayrışmasını; sosyal hukuk devleti, bireyin haklarını ve sosyal adalet gereklerini hukuk düzeni içinde korumayı anlatır.

Devletin bütünlüğü ilkesi, Türkiye Devleti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ifade eder.

Bu hüküm, devletin ülke unsurunu ve millet unsurunu birlikte korur.

Aynı maddede resmi dilin Türkçe olduğu, bayrağın şekli kanununda belirtilen beyaz ay yıldızlı al bayrak olduğu, milli marşın İstiklal Marşı ve başkentin Ankara olduğu belirtilir.

Bu unsurlar devletin kimliğini ve egemenlik alametlerini gösterir.

Dördüncü madde, ilk üç maddenin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif edilemeyeceğini düzenler.

Bu kural, anayasa değişikliği yetkisinin de sınırsız olmadığını gösterir.

Kurucu nitelikteki bu esaslar, anayasa hukukunda maddi sınır kavramını anlamak için temel örnektir.

Bir organ Anayasadan yetki alsa bile, bu yetki Anayasanın çizdiği sınırlar içinde kullanılabilir.

Devletin temel amaç ve görevleri, anayasal teorinin yalnız organlar arasında yetki dağıtımı olmadığını gösterir.

Devlet; Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumakla yükümlüdür.

Bunun yanında kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak, temel hak ve hürriyetleri sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmak, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak da devletin görevleri arasındadır.

Bu hüküm, devletin yalnız yasaklayıcı ve cezalandırıcı bir güç olmadığını, aynı zamanda hakların kullanılabilir hale gelmesi için olumlu yükümlülükler taşıdığını ortaya koyar.

Egemenlik maddesi, anayasa hukukunun meşruiyet sorusuna verdiği cevaptır.

Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.

Fakat millet bu egemenliği her durumda doğrudan değil, Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanır.

Bu nedenle egemenlik ilkesi, keyfi çoğunlukçuluk anlamına gelmez.

Bu ilke, devlet kudretinin belirli bir kişi, topluluk ya da sınıfın serbest tasarrufuna terk edilemeyeceğini ve anayasal dayanağı bulunmayan hiçbir makamın kamu gücü kullanamayacağını anlatır.

Bu son ilke, kamu hukukunda yetkisiz işlem yasağının temelidir.

Devlet adına hareket eden her makam, yetkisini Anayasadan ve Anayasaya uygun kanunlardan almak zorundadır.

Yetki yoksa kamu gücü kullanılamaz; yetki varsa da onun amacı, usulü ve sınırı aşılmamalıdır.

Kuvvetler ayrılığı, egemenliğin kullanılması bakımından somutlaşır.

Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir ve devredilemez.

Buradaki devredilmezlik, norm koyma yetkisinin başka bir organ veya kişiye bırakılmasını engelleyen temel güvencedir.

Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.

Yürütmenin hem yetki hem görev olarak düzenlenmesi, yalnız serbest bir takdir alanını değil, kanunların uygulanması ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi yükümlülüğünü de ifade eder.

Yargı yetkisi ise Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Bağımsızlık, mahkemelerin diğer organlardan emir almamasını; tarafsızlık ise uyuşmazlıkta ön yargısız ve eşit mesafeli karar vermesini anlatır.

Bu üçlü yapı, başlangıçtaki işbölümü ve işbirliği düşüncesinin kurumsal karşılığıdır.

Kanun önünde eşitlik, genel esaslar içinde devletin bütün işlemlerine yön veren bir ilkedir.

Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

Kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu, devletin bu eşitliği yaşama geçirmekle yükümlü bulunduğu ve bu amaçla alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı yorumlanamayacağı belirtilir.

Çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin yakınları ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler de eşitliğe aykırı sayılmaz.

Bu düzenleme, eşitliğin her durumda aynı muamele demek olmadığını gösterir.

Hukuken farklı durumda olanlar için koruyucu tedbirler alınabilir; fakat hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde eşitlik ilkesine uymalıdır.

Anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğü, bütün bu ilkeleri hukuk düzeninin en üst normu haline getirir.

Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.

Bu bağlayıcılık yalnız mahkemeler veya idare için değil, kanun yapan organ için de geçerlidir.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

Böylece normlar hiyerarşisi kurulmuş olur: kanun, yönetmelik, idari işlem ve diğer alt normlar Anayasaya uygun olmak zorundadır.

Anayasanın üstünlüğü olmasaydı, temel haklar, kuvvetler ayrılığı, eşitlik ve devletin nitelikleri yalnız siyasal temenni olarak kalabilirdi.

Bağlayıcılık ilkesi onları uygulanabilir hukuk kuralına dönüştürür.

Bu konuya çalışırken sık yapılan hata, maddeleri birbirinden bağımsız kısa bilgiler olarak görmek ve aralarındaki teorik bağı kaçırmaktır.

Cumhuriyetin nitelikleri, egemenlik, kuvvetler ayrılığı, eşitlik ve anayasanın üstünlüğü aynı sistemin parçalarıdır.

Egemenlik millete aittir; fakat Anayasa dışı kullanılamaz.