HMGS Kanun Yolları Konu Anlatımı

Genel Çerçeve

İdari yargıda kanun yolu, mahkeme kararının başka bir yargı mercii tarafından denetlenmesini sağlayan usul aracıdır.

İYUK'un kararlara karşı başvuru yolları bölümünde kanun yolları kademeli biçimde düzenlenir: istinaf, temyiz, kanun yararına temyiz, temyiz veya istinaf isteminde yürütmenin durdurulması ve yargılamanın yenilenmesi.

Bu konu çalışılırken ilk ayrım şudur: Bazı yollar tarafların olağan başvurusuna açıktır; bazıları ise kesinleşmiş kararlarda hukuki aykırılığı gidermeye veya istisnai sebeplerle davaya geri dönmeye yarar.

İstinaf: İlk Derece Kararının Bölge İdare Mahkemesinde Denetimi

İstinaf, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine başvurulmasıdır.

Kanun, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa bile bu yolu esas alır.

Başvuru süresi kararın tebliğinden itibaren otuz gündür.

Bu süre, sınav sorularında çoğu zaman temyiz süresiyle birlikte sorulur; ikisi için de temel süre otuz gündür, fakat bazı ara usul kararlarına karşı yedi günlük özel başvuru imkanları ayrıca düzenlenmiştir.

İstinafın kapsamı sınırsız değildir.

Konusu kanunda belirtilen parasal sınırı geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlere karşı açılan iptal davaları hakkında verilen kararlar kesindir; bunlara karşı istinaf yoluna gidilemez.

Ayrıca ivedi yargılama usulüne tabi davalarda istinaf yolu kapalıdır.

Bu iki nokta, öğrenen açısından temel tuzaktır: Her ilk derece kararına otomatik olarak istinaf edilebilir denemez.

Bölge idare mahkemesi, ilk derece kararını hukuka uygun bulursa istinaf başvurusunu reddeder.

Kararda sadece düzeltilebilir maddi yanlışlık varsa düzeltmeyi yaparak aynı kararı verir.

İlk derece kararını hukuka uygun bulmazsa başvuruyu kabul eder, kararı kaldırır ve kural olarak işin esası hakkında yeniden karar verir.

Ancak ilk inceleme kararları, görevsiz veya yetkisiz mahkemece bakılma, reddedilmiş ya da yasaklanmış hakimin katılması gibi durumlarda dosya ilgili mahkemeye gönderilir; bu fıkra uyarınca verilen kararlar kesindir.

Temyiz: Danıştay Denetimi

Temyiz, Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile İYUK m. 46'da sayılan bölge idare mahkemesi kararlarının Danıştayda incelenmesidir.

Başvuru süresi kararın tebliğinden itibaren otuz gündür.

Temyize açık bölge idare mahkemesi kararları kanunda tek tek sayılmıştır.

Bunlar arasında düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davaları, belirli parasal sınırları aşan uyuşmazlıklar, belli bir meslekten, kamu görevinden veya öğrencilik statüsünden çıkarma sonucunu doğuran işlemler, süresiz veya otuz gün ya da daha uzun süreli ticari faaliyet engelleri, bazı üst düzey atama işlemleri, imar planları ve parselasyon işlemleri, ülke çapındaki sınavlar ve kanunda sayılan özel alanlara ilişkin davalar bulunur.

Temyiz dilekçesi Danıştay Başkanlığına hitaben yazılır.

Dilekçenin İYUK m. 3 esaslarına uygun olması gerekir; eksiklik varsa tamamlatılır, tamamlanmazsa temyiz isteminde bulunulmamış sayılır.

Dilekçe ilgisine göre kararı veren bölge idare mahkemesine, Danıştaya veya kanunda belirtilen mercilere verilir ve karşı tarafa tebliğ edilir.

Karşı taraf tebliği izleyen otuz gün içinde cevap verebilir; kararı süresinde temyiz etmemiş olsa bile cevap dilekçesinde temyiz isteminde bulunabilir.

Harç ve giderlerin ödenmemesi, sürenin geçirilmesi veya kesin bir kararın temyiz edilmesi halinde istem reddedilebilir ya da temyiz edilmemiş sayılabilir.

Bu kararların bazılarına karşı tebliği izleyen günden itibaren yedi gün içinde temyiz yolu öngörülmüştür.

Bu nedenle sınavda sadece ana otuz günlük süreyi bilmek yetmez; temyiz dilekçesinin şekli, harç ve kesinlik denetimi de usulün parçasıdır.

Temyiz İncelemesinin Sonuçları

Danıştay, kararı hukuka uygun bulursa onar.

Sonuç hukuka uygun olmakla birlikte gerekçeyi doğru veya yeterli bulmazsa gerekçeyi değiştirerek onama yapabilir.

Yeniden yargılama gerektirmeyen maddi hatalar ya da düzeltilebilir eksiklikler varsa kararı düzelterek onar.

Buna karşılık görev ve yetki dışında işe bakılması, hukuka aykırı karar verilmesi veya kararı etkileyebilecek nitelikte usul hatası bulunması bozma sebebidir.

Bozma kararı üzerine dosya ilgili merciye döner.

Bölge idare mahkemesi bozma kararına uyabilir veya kararında ısrar edebilir.

Israr kararının temyizi halinde konu, niteliğine göre Danıştay İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurulunca incelenir; bu kurulların kararlarına uyulması zorunludur.

Böylece temyiz, yalnızca ikinci bir değerlendirme değil, idari yargıda hukuki denetimin merkezidir.

Kanun Yararına Temyiz

Kanun yararına temyiz, tarafların olağan menfaatini doğrudan değiştiren bir yol gibi düşünülmemelidir.

İdare ve vergi mahkemeleri ile bölge idare mahkemelerinin kesin kararları veya istinaf ya da temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararları, niteliği bakımından yürürlükteki hukuka aykırı bir sonucu ifade ediyorsa kanun yararına temyiz edilebilir.

Bu başvuru, ilgili bakanlıkların göstereceği lüzum üzerine veya Başsavcı tarafından kendiliğinden yapılabilir.

İstem yerinde görülürse karar kanun yararına bozulur; fakat bu bozma, daha önce kesinleşmiş merci kararının hukuki sonuçlarını kaldırmaz.

Bu cümle konunun kilit noktasıdır: Kanun yararına temyiz, hukuk düzeninin tutarlılığı için çalışır; tarafların kesinleşmiş somut sonucunu ortadan kaldıran olağan bir başvuru değildir.

Bozma kararının ilgili bakanlığa gönderilmesi ve Resmi Gazete'de yayımlanması da bu kamusal niteliği gösterir.

Kanun Yoluna Başvurunun Yürütmeye Etkisi

Temyiz veya istinaf yoluna başvurulması, hakim, mahkeme veya Danıştay kararlarının yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz.

Ancak teminat karşılığında yürütmenin durdurulmasına, temyiz istemini inceleyecek Danıştay mercii veya istinaf başvurusunu inceleyecek bölge idare mahkemesi karar verebilir.

İptal davalarında teminat istenmeyebilir; idareden ve adli yardımdan yararlananlardan teminat alınmaz.

Bu aşamada yürütmenin durdurulması talebi hakkında kurulan karar için ayrıca bir kanun yolu öngörülmemiştir; karar kesin niteliktedir.

Kararın bozulması ise kararın yürütülmesini kendiliğinden durdurur.

Yargılamanın Yenilenmesi

Yargılamanın yenilenmesi, olağan kanun yolu değildir; kesinleşmiş veya tamamlanmış yargılama sonucuna sınırlı sebeplerle geri dönmeyi sağlar.

İYUK m. 53'te sebepler sayılmıştır.

Zorlayıcı sebeple veya karşı tarafın eylemiyle elde edilemeyen belgenin sonradan ele geçirilmesi, karara esas belgenin sahteliğinin ortaya çıkması, dayanak ilamın kesinleşmiş mahkeme kararıyla ortadan kalkması, bilirkişinin kasıtla gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun mahkeme kararıyla belirlenmesi, lehine karar verilen tarafın hilesi, vekil veya kanuni temsilci olmayan kişilerle davanın görülmesi, çekinmesi gereken hakimin karara katılması ve aynı taraf, konu ve sebebe ilişkin çelişkili karar durumu bunlar arasındadır.

Ayrıca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararı veya ilgili düşme halleri de ayrı bir sebep olarak düzenlenmiştir.

İstek esas kararı vermiş mahkemece karara bağlanır.

Süreler sebebe göre değişir: Çelişkili karar sebebinde on yıl, AİHM temelli sebepte kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl, diğer sebeplerde altmış gün uygulanır.

Süre, dayanılan sebebin istemde bulunan yönünden gerçekleştiği tarihi izleyen günden başlar.