HMGS Tam Yargı Davası Konu Anlatımı

Tam yargı davasının çekirdeği

Tam yargı davası, idari yargıda kişisel hak ihlalinin giderilmesine yönelen dava türüdür.

İYUK'un dava türlerini sayan hükmünde tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan dava olarak ifade edilir.

Bu tanımdaki belirleyici kelimeler, “kişisel hak” ve “doğrudan” vurgusudur.

İptal davasında menfaat ihlali yeterli bir dava bağlantısı olarak düzenlenirken, tam yargı davasında kaynak hüküm kişisel hakkın doğrudan etkilenmesini esas alır.

Bu nedenle tam yargı davasını, idarenin işlem veya eyleminden doğan hak ihlalinin yargı önünde ileri sürülmesi olarak düşünmek gerekir.

Kaynak metin ayrıntılı bir tazminat teorisi kurmaz; fakat tam yargı davasını iptal davasından ayıran hak ihlali merkezini açıkça verir.

Ayrıca idari işlemden doğan zararlar ile idari eylemden doğan zararlar için farklı usul yolları düzenler.

İptal davasından farkı

İptal davası idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden hukuka aykırı olduğu iddiasına dayanır ve menfaati ihlal edilenlerce açılır.

Tam yargı davasında ise kişisel hakkın doğrudan ihlali öne çıkar.

Bu iki dava türü birbirinden tamamen kopuk değildir; İYUK, hak ihlal eden idari işlem nedeniyle iptal ve tam yargı davalarının birlikte açılabilmesini veya önce iptal davası açılıp sonra tam yargıya gidilebilmesini kabul eder.

Sınav bakımından güvenli ayrım şudur: “İşlemin iptali” dendiğinde iptal davası, “idari eylem veya işlemden doğan kişisel hak ihlalinin giderilmesi” dendiğinde tam yargı davası düşünülmelidir.

Ancak idari işlemden doğan zarar söz konusu olduğunda kişi sadece bir yolu seçmek zorunda değildir; İYUK m. 12 farklı seçenekleri düzenler.

İdari işlemden doğan zararlar: m. 12 sistemi

İYUK m. 12, haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla ilgililere birden çok imkan tanır.

Kişi Danıştay, idare mahkemesi veya vergi mahkemesinde doğrudan doğruya tam yargı davası açabilir.

İkinci seçenek, iptal ve tam yargı davalarını birlikte açmaktır.

Üçüncü seçenek ise önce iptal davası açmak, bu davanın karara bağlanması üzerine kararın tebliğinden sonra tam yargı davası açmaktır.

Kanun yollarına başvurulmuşsa, bu yolda verilecek kararın tebliği esas alınır.

İşlemin uygulanması zararı o aşamada doğurmuşsa, ilgilinin tam yargı istemini uygulama gününü esas alan dava açma süresi içinde mahkemeye taşıması mümkündür.

Bu yol, işlemin varlığı ile zararın fiilen ortaya çıkması arasındaki ilişkiye dikkat çeker.

İşlem hukuken kurulmuş olabilir; fakat zarar, işlemin uygulanmasıyla doğabilir.

İYUK, bu durumda icra tarihinden başlayan bir dava süresi içinde tam yargı davası açılabileceğini belirtir.

M. 12'nin sonunda, ilgililerin 11. madde uyarınca idareye başvurma haklarının saklı olduğu ifade edilir.

Bu, idari dava açılmadan önce işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması için üst makama; üst makam yoksa işlemi yapan makama başvurma yoluyla ilişkilidir.

Bu başvuru, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur; isteğin reddi veya reddedilmiş sayılması halinde süre yeniden işlemeye başlar ve başvuruya kadar geçmiş süre hesaba katılır.

İdari eylemler: önce idareye başvuru

İYUK m. 13, doğrudan doğruya tam yargı davası açılması başlığı altında idari eylemlerden doğan hak ihlallerini özel olarak düzenler.

İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanlar, idari dava açmadan önce ilgili idareye başvurmak zorundadır.

Bu başvuru, eylemin yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yapılmalıdır.

Başvurunun amacı, hakların yerine getirilmesini istemektir.

İdare isteği kısmen veya tamamen reddederse, ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren dava süresi içinde dava açılabilir.

İdare otuz gün içinde cevap vermezse, bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi içinde dava açma imkanı doğar.

Buradaki mekanizma, idari eylemden doğan tam yargı davasını, doğrudan mahkemeye gidilen her durumdan ayırır.

Görevli olmayan adli yargıya başvuru etkisi

M. 13 ayrıca görevli olmayan adli yargı mercilerine açılan tam yargı davası hakkında özel bir sonuç öngörür.

Tam yargı davası adli yargıda açılmış ve görev yönünden reddedilmişse, sonradan idari yargıda açılacak davalarda m. 13'teki idareye başvurma şartı aranmaz.

Bu hüküm, yanlış yargı yoluna başvurunun ardından idari yargıya gelindiğinde ön başvuru şartının tekrar engel olarak çıkarılmamasını sağlar.

Buna yakın fakat ayrı bir düzenleme m. 9'da görevli olmayan yerlere başvurma başlığı altında yer alır.

Danıştay, idare ve vergi mahkemelerinin görevine giren davalar adli yargıda açılır ve görev noktasından reddedilirse, kesinleşmeyi izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir.

Görevsiz yargı merciine başvurma tarihi, idari yargıya başvurma tarihi kabul edilir.

Dilekçede miktar ve artırma imkanı

İYUK m. 3, tam yargı davalarında uyuşmazlık konusu miktarın dilekçede gösterileceğini belirtir.

Bu, tam yargı davasının hak ihlali ve istem sonucu bakımından somutlaştırılmasını gerektirir.

M. 16 ise tam yargı davaları için önemli bir usul imkanı tanır: Dava dilekçesinde belirtilen miktar, süre veya diğer usul kuralları gözetilmeksizin nihai karar verilinceye kadar, harcı ödenmek suretiyle bir defaya mahsus artırılabilir.

Artırım istemini içeren dilekçe karşı tarafa tebliğ olunur; cevap için tanınan süre otuz gündür.

Bu düzenleme, sınavlarda “miktar dava dilekçesinde gösterilir; sonradan hiçbir şekilde artırılamaz” gibi kesin ifadelerin hatalı olabileceğini gösterir.

Kaynak, bir defaya mahsus artırma imkanını açıkça tanımaktadır.

Yetki bakımından özel kural

İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında yetkili mahkeme İYUK m. 36'da sıralanır.

Önce zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili idare mahkemesi gelir.

Zarar bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuşsa, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer idare mahkemesi yetkilidir.

Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.