HMGS Danıştay Konu Anlatımı

Danıştayın İYUK İçindeki Yeri

İdari Yargılama Usulü Kanunu, kapsamını belirlerken Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin görevine giren uyuşmazlıkların çözümünün bu Kanunda gösterilen usullere tabi olduğunu söyler.

Bu ifade, Danıştayı idari yargı düzeninin temel yargı mercilerinden biri olarak konumlandırır.

Kaynak metin Danıştayın görev alanını ayrıntılı bir teşkilat kanunu gibi açıklamaz; fakat Danıştayın hangi usuli bağlamlarda karşımıza çıktığını açık biçimde gösterir.

Danıştay bakımından ilk genel kural, yazılı yargılama usulüdür.

Danıştayda yazılı yargılama uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır.

Bu, idari yargının temel karakterini gösterir: tarafların dilekçeleri, savunmaları, belgeler ve işlem dosyası yargılamanın merkezindedir.

Duruşma yapılabilen haller bulunsa da kaynak metnin genel ilkesi, evrak üzerinden incelemedir.

Danıştaya Dava Açılması ve Dilekçenin İşlenmesi

İdari davalar Danıştay, idare mahkemesi veya vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılır.

Bu kural, Danıştayın ilk aşamada dava dilekçesinin yöneltilebileceği mercilerden biri olduğunu gösterir.

Dilekçeler ve savunmalar ile davalara ilişkin evrakın verileceği yerler de kaynakta düzenlenir; Danıştay başkanlıkları bu sistemin içinde yer alır.

Danıştayda dilekçeler Evrak Müdürlüğünce kaydedilir ve Genel Sekreterlikçe görevli dairelere havale olunur.

İlk inceleme aşamasında Danıştayda daire başkanının görevlendireceği bir tetkik hakimi dilekçeyi inceler.

İnceleme sırası görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem bulunup bulunmadığı, süre aşımı, husumet, dilekçe şekli ve içeriği gibi başlıklardan oluşur.

Bu aşama, Danıştayın yalnızca esasa bakan bir merci olmadığını; davanın usuli geçerliliğini de denetlediğini gösterir.

Görevli Olmayan Yere Başvurma ve Danıştay

Kaynak metin, çözümlenmesi Danıştayın, idare mahkemelerinin veya vergi mahkemelerinin görevine girdiği halde adli yargı yerlerine açılan davalar için özel bir koruma öngörür.

Adli yargı yerinde görevden ret kararı kesinleşirse, kesinleşmeyi izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir.

Görevsiz yargı merciine başvurma tarihi, Danıştaya, idare mahkemelerine veya vergi mahkemelerine başvurma tarihi olarak kabul edilir.

Bu düzenleme Danıştay bakımından önemlidir; çünkü uyuşmazlık aslında Danıştayın görevine girebilir.

Yanlış yargı koluna başvurulmuş olması, belirli şartlarda hak arama imkanını tamamen ortadan kaldırmaz.

Ancak bu korumanın uygulanabilmesi için kaynakta belirtilen görevden ret ve süre koşullarının dikkate alınması gerekir.

Kendiliğinden İnceleme Yetkisi

İYUK'a göre Danıştay, bölge idare mahkemeleri ile idare ve vergi mahkemeleri, bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar.

Danıştay belirlenen süre içinde gerekli gördüğü evrakın gönderilmesini ve her türlü bilginin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden isteyebilir.

Bu kararların süresinde yerine getirilmesi zorunludur; haklı sebepler varsa süre bir defaya mahsus uzatılabilir.

Bu hüküm, idari yargılamada Danıştayın pasif bir hakem gibi yalnız tarafların sunduklarıyla sınırlı kalmadığını gösterir.

İdari işlemin hukuka uygunluğu denetlenirken işlem dosyası ve ilgili belgeler yargılamanın doğru kurulması için önemlidir.

Ancak kaynak metin devlet güvenliği veya yüksek menfaatleriyle ilgili bilgi ve belgeler bakımından özel bir istisna da getirir; Cumhurbaşkanı ya da ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan gerekçe bildirerek bu bilgi ve belgeleri vermeyebilir.

Verilmeyen bilgi ve belgelere dayanılarak ileri sürülen savunmaya göre karar verilemez.

Duruşma ve Savcının Bulunması

Danıştay ile idare ve vergi mahkemelerinde duruşmaya ilişkin hükümler de Danıştayın usuli konumunu gösterir.

Temyiz veya istinaf aşamasında duruşma, taraflardan bu yönde talep gelmesine ve Danıştayın ya da ilgili bölge idare mahkemesinin bunu uygun görmesine bağlı olarak yapılır.

Danıştay, mahkeme ve hakim kendiliğinden de duruşma yapılmasına karar verebilir.

Danıştayda görülen davaların duruşmalarında savcının bulunması şarttır.

Taraflar dinlendikten sonra savcı yazılı düşüncesini açıklar; daha sonra taraflara son olarak ne diyecekleri sorulur ve duruşmaya son verilir.

Kaynak metin Danıştaydaki duruşmayı, ilk derece mahkemelerindeki duruşmalardan ayıran özel bir unsur olarak savcının bulunmasını açıkça düzenler.

Yürütmenin Durdurulması ve Danıştay

Danıştayda dava açılması, dava edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz.

Danıştay veya idari mahkemeler, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, kural olarak davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir.

Danıştay dava dairelerince verilen yürütmenin durdurulması kararlarına karşı, konusuna göre İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurullarına itiraz edilebilir.

Bu itiraz kararın tebliğini izleyen günden itibaren yedi gün içinde ve bir defaya mahsus yapılır.

İtiraz merci dosyanın kendisine gelişinden itibaren yedi gün içinde karar vermek zorundadır; itiraz üzerine verilen karar kesindir.

Kararların Uygulanması

Danıştay kararlarının uygulanması da kaynak metinde açıkça düzenlenir.

Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının gereklerine göre idare gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur.

Bu süre kararın idareye tebliğinden başlayarak hiçbir şekilde otuz günü geçemez.

Danıştay kararlarına göre işlem tesis edilmemesi veya eylemde bulunulmaması halinde idare aleyhine Danıştayda ve ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.

Bu düzenleme, Danıştay kararlarının yalnızca açıklayıcı değil, idare üzerinde uygulanması gereken sonuç doğuran kararlar olduğunu gösterir.

Bağlantı, Görev-Yetki Uyuşmazlığı ve Merci Tayini

Danıştay, bağlantılı davalarda ve görev-yetki uyuşmazlıklarında da merkezi rol üstlenir.

Bağlantılı davalardan biri Danıştayda bulunursa dosya Danıştaya gönderilir.

Danıştayın ilgili dairesi bağlantı bulunduğuna karar verirse, davalardan biri Danıştayda açılmış ve uyuşmazlık Danıştayın görevine dahilse davaların tümü Danıştayda görülür.

Ayrı bölge idare mahkemesi çevrelerindeki idare veya vergi mahkemelerini ilgilendiren bağlantılarda Danıştay yetkili mahkemeyi belirleyebilir.

İdare ve vergi mahkemeleri arasındaki görev veya yetki uyuşmazlığında, mahkemeler aynı bölge idare mahkemesi çevresinde değilse uyuşmazlık Danıştayca çözülür.

Merci tayininde de bazı hallerde dosyalar Danıştaya gönderilir ve Danıştay görevli ve yetkili mahkemeyi kararlaştırır.