HMGS Görev ve Yetki Konu Anlatımı

Görev ve yetkinin yeri

İdari yargıda görev, uyuşmazlığın hangi yargı düzeni veya hangi idari yargı merciinin alanına girdiğiyle; yetki ise coğrafi veya yer bakımından hangi mahkemenin davaya bakacağıyla ilgilidir.

İYUK bu iki meseleyi davanın başında kritik bir eşik olarak görür.

Dilekçeler üzerine yapılacak ilk incelemede ilk sırada görev ve yetki sayılır.

Bu sıralama, görev ve yetkinin esasa girilmeden önce çözülmesi gereken ön meseleler olduğunu gösterir.

Dava doğru konuya ilişkin olsa bile yanlış yerde veya yanlış mahkemede açılmış olabilir.

İYUK'un yaklaşımı, idari yargının görev alanına giren davalarda dosyanın bütünüyle sahipsiz bırakılması değil, görevli veya yetkili mahkemeye yönlendirilmesidir.

Ancak konu adli yargının görev alanındaysa sonuç farklıdır: dava reddedilir.

İlk incelemede görev ve yetki

İYUK m. 14'e göre dilekçeler, Danıştayda daire başkanının görevlendireceği tetkik hakimi; idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği üye tarafından sırasıyla incelenir.

Bu sıranın başında görev ve yetki bulunur.

Ardından idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem bulunup bulunmadığı, süre aşımı, husumet ve dilekçe şartları gelir.

Görev ve yetki bakımından kanuna aykırılık görülürse m. 15 devreye girer.

Adli yargının görevli olduğu konularda açılan davalar reddedilir.

Buna karşılık idari yargının görevli olduğu konularda dava görevli veya yetkili olmayan mahkemede açılmışsa, dava görev veya yetki yönünden reddedilir ve dosya görevli veya yetkili mahkemeye gönderilir.

Bu hüküm, görev-yetki hatasının her zaman davanın tamamen sona ermesi anlamına gelmediğini gösterir.

Genel yetki kuralı

İYUK m. 32 genel yetki kuralını düzenler.

Göreve ilişkin hükümler saklıdır; yani önce hangi merciin görevli olduğu belirlenir.

Bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse, yetkili mahkeme dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.

Aynı maddenin ikinci fıkrası, yetkinin kamu düzeninden olduğunu belirtir.

Bu ifade, yetkinin yalnız tarafların tercihine bırakılmış teknik bir ayrıntı olmadığını gösterir.

Mahkeme yetki sorununu dikkate alır; ilk inceleme sisteminde de bu nedenle görev ve yetki ilk sırada yer alır.

Kamu görevlileriyle ilgili özel yetki

İYUK m. 33 kamu görevlileri için özel yetki kuralları getirir.

Atama ve nakil işlemlerine ilişkin davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.

Göreve son verme, emekliye ayırma veya görevden uzaklaştırma işlemlerinde yetkili mahkeme, kamu görevlisinin son görev yaptığı yer idare mahkemesidir.

Görevle ilişiğin kesilmesi sonucunu doğurmayan disiplin cezaları ile ilerleme, yükselme, sicil, intibak, diğer özlük ve parasal haklar bakımından ise ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Mahalli idare organları ve üyelerinin geçici tedbir olarak görevden uzaklaştırılmasıyla ilgili davalar da aynı bağlama bağlanır.

Ayrıca hâkim ve savcıların mali ve sosyal hakları, sicilleri ve müfettiş hal kâğıtları gibi konularda özel bir bölge idare mahkemesi bağlantısı üzerinden yetkili yer belirlenir.

Eşya ve yer bağlantılı özel yetki

Taşınmaz mallara ilişkin davalarda yetki m. 34'te özel olarak düzenlenir.

İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmazla ilgili mevzuat uygulamalarında veya kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Köy, belediye ve özel idareleri ilgilendiren mevzuat uygulamaları ile sınır uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme, ilgili mülki idari birimin, köyün, belediyenin veya mahallenin bulunduğu ya da yeni bağlandığı yer idare mahkemesidir.

Taşınır mallar için kural daha kısadır: taşınır mallara ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınır malın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Bu iki düzenleme, dava konusu şeyin fiziksel yerinin yetkiyi belirleyebileceği durumları gösterir.

Tam yargı ve vergi uyuşmazlıklarında yetki

İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında m. 36 sıralı bir yetki sistemi kurar.

Önce zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili idare mahkemesi esas alınır.

Zarar bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuşsa, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer idare mahkemesi yetkilidir.

Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Vergi uyuşmazlıklarında m. 37 ayrıca yetki kuralı koyar.

Uyuşmazlık konusu vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümleri tarh ve tahakkuk ettiren, zam ve cezaları kesen dairenin bulunduğu yer vergi mahkemesi yetkili olabilir.

Gümrük vergileri ve vergi düzeltme taleplerinin reddi, ödeme emri ve diğer uyuşmazlıklar için de işlemi yapan veya ilgili daire üzerinden yer belirlenir.

Görevsizlik ve yetkisizlik sonrası işlemler

İYUK m. 43, idari yargının görev alanına giren bir davada görevsizlik veya yetkisizlik sebebiyle ret kararı verilirse dosyanın Danıştaya ya da görevli ve yetkili idare veya vergi mahkemesine gönderileceğini düzenler.

Görevsizlik sebebiyle gönderilen dosyada Danıştay davayı görevi içinde görmezse, dosyanın yetkili ve görevli mahkemeye gönderilmesine karar verir.

Dosyanın gönderildiği mahkeme de kendisini görevsiz veya yetkisiz görürse uyuşmazlığın çözüm yeri, mahkemelerin aynı bölge idare mahkemesi çevresinde olup olmamasına göre değişir.

Aynı çevredeyse bölge idare mahkemesi; değilse Danıştay uyuşmazlığı çözer.

Bu tür görev veya yetki çekişmesini Danıştay ya da bölge idare mahkemesi karara bağladığında, verilen karar artık kesin nitelik taşır.

Ayrıca bu hükümler gereğince görevli ve yetkili kılınan mahkemeye yeniden dava açıldığında harç alınmaz.

Merci tayini ve bağlantıdan farkı

Merci tayini m. 44'te düzenlenir.

Yetkili mahkemenin davaya bakmasına fiili veya hukuki engel çıkarsa, iki mahkemenin yargı çevresi sınırlarında tereddüt edilirse veya iki mahkeme de aynı davaya bakmaya yetkili olduklarına karar verirse dosyalar merci tayini için gönderilir.

Uyuşmazlık aynı yargı çevresindeki mahkemeler arasındaysa o çevredeki bölge idare mahkemesi; diğer hallerde Danıştay görevli ve yetkili mahkemeyi kararlaştırır.

Bu kararlar da kesindir.

Bağlantılı davalar ise ayrı bir konudur.

Aynı maddi veya hukuki sebepten doğan ya da biri hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyeceği davalar bağlantılıdır.