HMGS İptal Davası Konu Anlatımı

Kavram ve işlev

İptal davası, idari yargıda bir idari işlemin hukuk düzenine uygun olup olmadığını denetleten dava yoludur.

İYUK'un dava türlerini sayan hükmü, iptal davasını belirli unsurlar üzerinden tanımlar: idari işlem yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olmalı; davayı açanın da menfaati ihlal edilmiş bulunmalıdır.

Bu tanım iki önemli sınır koyar.

Birincisi, dava idari eyleme değil idari işleme yönelir.

İkincisi, dava açan kişi herkes değil, işlemle menfaat bağı kurabilen kişidir.

İptal davasının sınavlarda karıştırılan yönü, davanın bir tazminat davası gibi düşünülmesidir.

İYUK sistematiğinde kişisel hakkı doğrudan ihlal edilenlerin açtığı tazminat karakterli dava tam yargı davasıdır.

İptal davasında ise ana mesele, işlemin hukuk aleminde kalıp kalmayacağıdır.

Bu ayrım, dilekçenin kurulmasından süre hesabına ve tam yargı davasıyla ilişkiye kadar pek çok sonucu etkiler.

Hukuka aykırılık unsurları

Kaynak hüküm iptal davasını beş denetim yönüyle açıklar: yetki, şekil, sebep, konu ve maksat.

Yetki, işlemi yapan idari merciin o işlemi yapmaya hukuken ehil olup olmadığıyla ilgilidir.

Şekil, işlemin yapılmasında izlenmesi gereken usul ve biçim kurallarına bakar.

Sebep, idareyi işlem kurmaya götüren maddi veya hukuki dayanakla ilgilidir.

Konu, işlemin doğurduğu hukuki sonuçtur.

Maksat ise idari işlemin kamu yararı ve hizmet gerekleri dışına çıkıp çıkmadığını düşündürür.

Bu unsurlar, iptal davasının sadece sonuca bakmadığını gösterir.

İşlem aynı sonucu doğursa bile yetkisiz makamca yapılmışsa veya izlenmesi gereken temel usul takip edilmemişse iptal davasının konusu olabilecek bir hukuka aykırılık gündeme gelir.

Buna karşılık mahkeme, idarenin aynı konuda hangi tercihi yapmasının daha uygun olacağını serbestçe belirleyen bir makam değildir.

Menfaat ihlali şartı

İYUK iptal davasını, menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılacak dava olarak kurar.

Bu ifade, iptal davasında davacı ile işlem arasında hukuken dikkate alınabilir bir ilgi aranacağını gösterir.

Buradaki vurgu, tam yargı davasındaki gibi kişisel hakkın doğrudan zarar görmesi şartından farklıdır.

İptal davası için kaynak hüküm, kişisel hak ihlali değil menfaat ihlali dilini kullanır.

Bu ayrım öğretici bir sınav tuzağıdır: Bir işlemden dolayı doğrudan parasal veya kişisel zarar doğmuşsa tam yargı davası gündeme gelebilir; işlemin hukuk düzeninden kaldırılması isteniyorsa ve davacının menfaati ihlal edilmişse iptal davası gündemdedir.

Elbette İYUK, hak ihlal eden idari işlem nedeniyle tam yargı davasının doğrudan açılmasını, iptal ve tam yargı davalarının birlikte açılmasını veya önce iptal davası açılıp sonra tam yargıya gidilmesini ayrıca düzenler.

Bu, iptal davasının tam yargı ile ilişki kurabileceğini; fakat onunla aynı dava türü olmadığını gösterir.

İdari yargı yetkisinin sınırı

İptal davasını doğru anlamanın merkezinde idari yargı yetkisinin sınırı vardır.

İYUK, idari yargı yetkisinin idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlı olduğunu belirtir.

İdari mahkemeler yerindelik denetimi yapamaz; yürütme görevinin kanunlarda ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde gösterilen şekil ve esaslara uygun yürütülmesini kısıtlayacak, idari eylem ve işlem niteliğinde ya da idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez.

Bu sınır, iptal davasında mahkemenin rolünü belirler.

Mahkeme, işlemin hukuka aykırı olup olmadığını değerlendirir; idarenin yerine geçip hangi kararın alınacağını belirlemez.

Örneğin kaynak hükümden çıkarılabilecek güvenli öğretici sonuç şudur: İptal davası, hukuka aykırı işlemin denetlenmesi yoludur; idarenin takdir alanını mahkeme kararıyla tamamen ortadan kaldırma aracı değildir.

Dava dilekçesi ve dava konusu

İYUK'a göre idari davalar Danıştay, idare mahkemesi veya vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılır.

Dilekçede tarafların ve varsa vekil ya da temsilcilerin kimlik ve adres bilgileri, davanın konusu ve sebepleri, dayanılan deliller ve dava konusu idari işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir.

Dava konusu kararın ve belgelerin asılları veya örnekleri dilekçeye eklenir; dilekçe ve ekleri karşı taraf sayısından bir fazla olur.

İptal davasında dava konusu idari işlemdir.

Her idari işlem aleyhine kural olarak ayrı dava açılır.

Ancak aralarında maddi veya hukuki yönden bağlılık ya da sebep-sonuç ilişkisi bulunan birden fazla işleme karşı tek dilekçeyle dava açılabilir.

Birden fazla kişinin ortak dilekçeyle dava açabilmesi için de hak veya menfaatlerinde iştirak bulunmalı ve davaya yol açan maddi olay veya hukuki sebepler aynı olmalıdır.

Düzenleyici işlem ve uygulama işlemi

İptal davası bakımından düzenleyici işlemler ayrıca önem taşır.

İlan yoluyla duyurulması gereken düzenleyici işlemler bakımından dava açma süresi, duyuru gününden sonraki gün esas alınarak işlemeye başlar.

Ancak düzenleyici işlem uygulandığında ilgililer sadece düzenleyici işlemi, sadece uygulanan işlemi veya ikisini birlikte dava konusu edebilir.

Kaynak hüküm ayrıca düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olmasının, bu düzenlemeye dayalı uygulama işleminin iptaline engel olmayacağını belirtir.

Bu kural, sınavlarda iki yönlü sorulabilir.

İlk tuzak, düzenleyici işlem süresi geçince uygulama işlemine karşı dava açılamayacağını sanmaktır.

İYUK buna kapı kapatmaz.

İkinci tuzak, düzenleyici işlem iptal edilmedikçe uygulama işleminin iptal edilemeyeceğini düşünmektir.

Kaynak hüküm bunun da doğru olmadığını açıkça gösterir.

İlk inceleme süzgeci

İptal davası açıldıktan sonra dilekçeler ilk incelemeye tabi tutulur.

İYUK'ta ilk incelemenin sırası içinde görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem bulunup bulunmadığı, süre aşımı, husumet ve dilekçenin kanuni şekil şartlarına uygunluğu sayılır.

Bu liste iptal davasında esasa geçilmeden önce hangi kapıların kontrol edileceğini gösterir.

Özellikle kesin ve yürütülmesi gereken işlem şartı, iptal davasının idari işlem merkezli karakterini pekiştirir.

Dava konusu edilecek şey, idari davaya konu olabilecek nitelikte bir işlem olmalıdır.

Süre aşımı da ilk incelemede değerlendirildiğinden, iptal davasında sürenin başlangıcı ve varsa özel süreler ayrıca önem taşır.

Öğrenme sonucu

İptal davasını üç cümleyle sabitlemek gerekir: Dava, idari işlemin hukuka uygunluk denetimidir.

Davacı, işlem nedeniyle menfaati ihlal edilen kişidir.