HMGS İdare ve Vergi Mahkemeleri Konu Anlatımı

İdare ve Vergi Mahkemelerinin Genel Konumu

İYUK, Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin görevine giren uyuşmazlıkların çözümünün bu Kanunda gösterilen usullere tabi olduğunu belirtir.

Bu çerçevede idare ve vergi mahkemeleri, idari yargı düzeninin ilk derece mahkemeleri olarak karşımıza çıkar.

Kaynak metin, bu mahkemelerin görev alanına giren her uyuşmazlığı tek tek saymaz; ancak dava türleri, dava açma usulü, ilk inceleme, yetki, yürütmenin durdurulması, kararların uygulanması ve kanun yolu hükümleri üzerinden rollerini açıkça gösterir.

İdare ve vergi mahkemelerinde yazılı yargılama usulü uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır.

Bu, yargılamanın dilekçe, savunma, belge ve işlem dosyası merkezli olduğunu gösterir.

Duruşma kurumu vardır; fakat genel usul yazılılık ve evrak üzerinden incelemedir.

İdari Dava Türleriyle Bağlantı

İYUK'taki idari dava türleri, idare ve vergi mahkemelerinin hangi uyuşmazlık dünyasında çalıştığını anlamayı sağlar.

İptal davaları, idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olduğu iddiasıyla, menfaati ihlal edilenler tarafından açılır.

Tam yargı davaları, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılır.

Kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar da kaynakta idari dava türleri arasında sayılır; tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hariç tutulmuştur.

Bu alanda mahkemenin denetimi, idarenin eylem veya işleminin hukuk düzenine bağlı kalıp kalmadığını saptamakla sınırlı yürür.

Mahkeme, idarenin tercihinin daha uygun olup olmadığını değerlendiren bir yerindelik denetimine geçemez; ayrıca yürütme görevinin kanunlarda ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde çizilen usul ve esaslara göre yerine getirilmesini daraltan, kendisi idari işlem veya eylem yerine geçen ya da idarenin takdir alanını ortadan kaldıran hüküm kuramaz.

Bu sınır, idare mahkemelerinin rolünü idarenin yerine geçmek değil, hukuka bağlılığı denetlemek olarak belirler.

Dava Dilekçesi ve Kayıt

İdari davalar, idare mahkemesi veya vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılabilir.

Dilekçeler ve savunmalar ile davalara ilişkin evrak, bu mahkeme başkanlıklarına verilebilir.

İdare veya vergi mahkemesi bulunmayan yerlerde kaynak metin başka teslim mercilerini de düzenler; ancak temel nokta, dava açmanın yazılı ve imzalı dilekçeyle yapılmasıdır.

Bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinde dilekçeler evrak bürosunca kaydedilir ve ilgili mahkemelere havale olunur.

Dilekçe sahibine evrakın tarih ve sayısını gösteren ücretsiz bir alındı kağıdı verilir.

Bu kayıt düzeni, dava açma tarihinin ve usuli sürecin belirlenmesi bakımından önemlidir.

İlk İnceleme: Davanın Eşiği

İdare ve vergi mahkemelerinde dilekçeler mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye tarafından ilk incelemeye tabi tutulur.

İnceleme belirli sırayla yapılır: görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, idari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken işlem bulunup bulunmadığı, süre aşımı, husumet, dilekçenin 3 ve 5. maddelere uygunluğu.

Bu sıralama önemlidir.

Mahkeme, davanın esasına girmeden önce yargılamanın usuli kapılarını denetler.

Kanuna aykırılık görülürse durum görevli mahkemeye raporla bildirilir; tek hakimle çözümlenecek dilekçelerde rapor düzenlenmez ve ilgili hakim ilk inceleme sonuçlarını uygular.

İlk inceleme işlemleri en geç on beş gün içinde sonuçlandırılır.

İlk İnceleme Üzerine Verilecek Kararlar

İlk incelemede adli yargının görevli olduğu anlaşılırsa dava reddedilir.

İdari yargının görevli olduğu fakat görevli veya yetkili olmayan mahkemeye dava açıldığı hallerde dava görev veya yetki yönünden reddedilir ve dosya görevli veya yetkili mahkemeye gönderilir.

Ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem veya süre aşımı gibi hallerde davanın reddine karar verilir.

Hasım hiç gösterilmemiş veya yanlış gösterilmişse dava dilekçesi gerçek hasma tebliğ edilir.

Dilekçe şekil şartlarına uygun değilse otuz gün içinde yeniden düzenlenmek veya eksiklik tamamlanmak üzere dilekçe reddedilir.

İdari merci tecavüzü varsa dilekçenin görevli idare merciine tevdiine karar verilir.

Bu durumda Danıştaya veya ilgili mahkemeye başvurma tarihi, merciine başvurma tarihi olarak kabul edilir.

İdare Mahkemelerinde Yetki

Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak üzere, İYUK'ta veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse yetkili idare mahkemesi dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.

Yetki kamu düzenindendir.

Bu genel kural, özel yetki hükümleri yoksa başvurulacak başlangıç noktasıdır.

Kamu görevlileriyle ilgili davalarda özel yetki kuralları vardır.

Atama ve nakillerde yeni veya eski görev yeri idare mahkemesi; göreve son verme, emekli etme veya görevden uzaklaştırmada son görev yeri idare mahkemesi; görevle ilişiği kesmeyen disiplin cezaları ve özlük-parasal haklarda ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Taşınmaz mallara ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi; taşınır mallara ilişkin davalarda taşınır malın bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Tam yargı davalarında ise kaynak metin zararı doğuran uyuşmazlığı çözmeye yetkili mahkemeden başlayarak sıralı yetki kuralları öngörür.

Vergi Mahkemelerinde Yetki

Vergi uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme özel olarak düzenlenmiştir.

Uyuşmazlık konusu vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümleri tarh ve tahakkuk ettiren; zam ve cezaları kesen dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesi yetkilidir.

Gümrük Kanunu kapsamındaki vergiler ve Vergi Usul Kanununa göre şikayet yoluyla vergi düzeltme taleplerinin reddine ilişkin işlemlerde de ilgili mali yükümü tarh ve tahakkuk ettiren dairenin bulunduğu yer esas alınır.

Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Kanununun uygulanmasında ödeme emrini düzenleyen dairenin bulunduğu yer; diğer uyuşmazlıklarda dava konusu işlemi yapan dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesi yetkilidir.

Bu kurallar, idare mahkemesindeki genel yetkiden farklı olarak vergi uyuşmazlığının mali işlemi yapan daireyle bağını merkeze alır.

Sınavlarda idare mahkemesi genel yetkisi ile vergi mahkemesi özel yetkisi karıştırılmamalıdır.

Yürütmenin Durdurulması ve Kararların Uygulanması

İdare ve vergi mahkemelerinde dava açılması, kural olarak dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmaz.

Yürütmenin durdurulması için telafisi güç veya imkansız zarar ve açık hukuka aykırılık şartları birlikte aranır.

Vergi mahkemelerinde ise vergi uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, dava konusu edilen tarh edilen vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının tahsil işlemlerini kural olarak durdurur; kaynak metin bu kurala bazı istisnalar da getirir.

İdare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının gereklerine göre idare gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur; bu süre kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.

Kararın uygulanmaması halinde idare aleyhine ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.