HMGS İş Sözleşmesi Türleri Konu Anlatımı

İş sözleşmesi türleri konusunun merkezi, işçinin bağımlı biçimde iş görmesi ve işverenin ücret ödemesidir.

Bağımlılık unsuru, iş sözleşmesini sıradan bir hizmet görme ilişkisinden ayırır; işçi iş organizasyonu içinde çalışır, işveren de bunun karşılığında ücret borcu altına girer.

Kanunda aksi belirtilmedikçe iş sözleşmesi özel şekle tabi değildir.

Bu serbestlik, yazılı şeklin hiç önem taşımadığı anlamına gelmez.

Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmeleri yazılı yapılmalıdır.

Yazılı sözleşme bulunmayan hallerde de işveren, çalışma koşullarını, süreyi, ücreti, ödeme dönemini ve fesih halinde uyulacak hükümleri gösteren yazılı belge vermekle yükümlüdür.

Tür belirleme serbestisi, kanunun çizdiği sınırlar içinde işler.

Taraflar sözleşmeyi ihtiyaçlarına göre belirli veya belirsiz süreli, tam veya kısmi süreli, deneme süreli ya da başka çalışma biçimlerine uygun kurabilirler.

Ancak bu adlandırma tek başına sonucu belirlemez; kanun bazı türler için objektif koşul, yazılı şekil, eşit işlem veya süre sınırı arar.

Bu yüzden sınav sorusunda önce sözleşmenin adı değil, fiili iş ilişkisi ve kanuni koşullar incelenmelidir.

Bir işverenin “belirli süreli” demesi objektif neden yoksa sonucu kurtarmayabilir; kısmi süreli işçiye daha düşük hak verilmesi de ancak orantı ve haklı neden çerçevesinde değerlendirilebilir.

Sürekli ve süreksiz iş ayrımı, sözleşmenin ne kadar sürdüğünden çok işin niteliği üzerinden yapılır.

Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler süreksiz iş, bundan fazla devam eden işler sürekli iş sayılır.

Süreksiz işlerde İş Kanunu’nun sayılan bazı hükümleri uygulanmaz; bu konularda Borçlar Kanunu hükümleri devreye girer.

Buradaki tuzak, işçinin kısa süre çalışması ile işin niteliği gereği süreksiz olması arasındaki farktır.

Örneğin işçi on gün çalışmış olabilir, fakat iş niteliği bakımından devamlı bir işse süreksiz iş sonucu kendiliğinden doğmaz.

Belirsiz süreli sözleşme, iş ilişkisinin süreye bağlanmadığı hallerde kabul edilen asıl modeldir.

Belirli süreli sözleşme ise belirli süreli iş, belirli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara dayanmalı ve yazılı kurulmalıdır.

Esaslı neden yokken belirli süreli sözleşmenin arka arkaya yapılması, zincirleme sözleşme görünümü altında belirsiz süreli ilişki sonucunu doğurur.

Buna karşılık esaslı neden varsa belirli süreli nitelik korunur.

Bu ayrım özellikle fesih güvencesi, kıdem ve eşit işlem sonuçları nedeniyle pratik önem taşır.

Belirli süreli işçiye uygulanacak işlem, sırf sözleşmenin süreli olmasına dayanarak belirsiz süreli emsal işçiden farklılaştırılamaz.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler çalışılan süreyle orantılı verilir.

Bir haktan yararlanmak için aynı işyeri veya işletmede kıdem aranıyorsa, belirli süreli işçi için farklı kıdem ölçütü ancak haklı neden varsa kabul edilir.

Emsal işçi önce aynı işyerinde aynı veya benzer işi belirsiz süreli yapan kişi üzerinden bulunur; böyle biri yoksa aynı işkolunda uygun bir işyerindeki benzer işçi dikkate alınır.

Bu mantık, belirli süreli çalışmayı daha zayıf statüye dönüştürmeyi engeller.

Kısmi süreli sözleşme, işçinin normal haftalık çalışma süresinin tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesiyle ortaya çıkar.

Kısmi süreli işçi, haklı neden bulunmadıkça yalnız kısmi çalıştığı için tam süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler çalışma süresine orantılı ödenir.

Emsal işçi yine önce işyerinde, yoksa aynı işkolundaki uygun işyerinde aranır.

İşyerinde uygun açık yer varsa kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçme taleplerinin dikkate alınması ve boş yerlerin zamanında duyurulması gerekir.

Ebeveynliğe bağlı kısmi süreli çalışma talebi, kısmi süreli sözleşme başlığının özel bir görünümüdür.

Kanunda öngörülen izinlerin bitiminden sonra, mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi izleyen ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talep edebilir.

Bu talep işveren tarafından karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılamaz.

Kısmi çalışmaya geçen işçi, aynı çocuk için bu haktan tekrar yararlanmamak üzere tam zamanlı çalışmaya dönebilir.

Bu düzenleme, kısmi süreli çalışmanın yalnız işveren ihtiyacına göre değil, işçinin aile yaşamını koruyan bir araç olarak da kurulduğunu gösterir.

Çağrı üzerine çalışma, yazılı sözleşmeyle kurulan kısmi süreli iş ilişkisidir.

İşçi, üstlendiği işle ilgili ihtiyaç doğduğunda iş görme edimini yerine getirir.

Taraflar hafta, ay veya yıl içinde çalışılacak süreyi belirlememişse haftalık çalışma süresi yirmi saat sayılır.

İşçi çağrılsın veya çağrılmasın, belirlenen süreye ilişkin ücrete hak kazanır.

Aksi kararlaştırılmadıkça çağrı, çalışma zamanından en az dört gün önce yapılmalıdır.

Sözleşmede günlük çalışma süresi yoksa işveren her çağrıda işçiyi en az dört saat üst üste çalıştırmak zorundadır.

Bu hükümler çağrı üzerine çalışmayı belirsiz bekleme ilişkisine dönüştürmez.

Uzaktan çalışma da yazılı kurulan bir iş ilişkisidir.

İşçi iş görme edimini, işverenin oluşturduğu organizasyon içinde evinde veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirir.

Sözleşmede işin tanımı, yapılma biçimi, süresi ve yeri, ücret, ödeme, işverenin sağladığı ekipman ve ekipmanın korunması, iletişim ve çalışma şartları yer alır.

Uzaktan çalışan işçi de esaslı neden olmadıkça sözleşmenin niteliği yüzünden emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz.

İşveren, işin niteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirme, eğitim, sağlık gözetimi ve sağladığı ekipmana ilişkin güvenlik önlemleriyle yükümlüdür.

Deneme süreli iş sözleşmesinde taraflar ilişkiyi belirli bir gözlem dönemiyle başlatabilir.

Deneme kaydı konulmuşsa bu sürenin üst sınırı iki aydır; toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresi içinde taraflar bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden sözleşmeyi sona erdirebilir.

Buna rağmen işçinin çalıştığı günlere ilişkin ücret ve diğer hakları saklıdır.

Dolayısıyla deneme kaydı, çalışılan dönemi ücretsiz veya güvencesiz hale getirmez; yalnız fesihte bildirim ve tazminat bakımından özel bir kolaylık sağlar.

Takım sözleşmesi, birden çok işçiden oluşan takımı temsilen takım kılavuzunun işverenle yaptığı sözleşmedir.