Bölgelerin Özelliklerinin Karşılaştırılması Konu Anlatımı

Karşılaştırmanın Mantığı

Türkiye’de bölgeleri karşılaştırmak, bölge adlarını ezberlemekten daha geniş bir beceri ister.

Kaynak iklim, bitki örtüsü, toprak türleri, afetler ve nüfus dağılışı üzerinden çok sayıda bölgesel özellik verir.

Bu bilgiler birlikte okunduğunda coğrafi ilişkiler belirginleşir.

İklim bitki örtüsünü etkiler, bitki örtüsü toprak ve erozyon koşullarıyla ilişkilidir, yer şekilleri yerleşmeyi ve afet riskini belirler, ekonomik olanaklar nüfus yoğunluğunu değiştirir.

KPSS soruları çoğu zaman “hangi bölge?” veya “hangi özellik hangi alanı gösterir?” biçiminde gelir.

Bu nedenle Karadeniz yağış, orman ve heyelanla; Akdeniz ve Ege kıyıları yaz kuraklığı, maki ve orman yangınıyla; iç kesimler karasallık, bozkır ve erozyonla; Doğu Anadolu yükselti, seyrek nüfus ve çığ riskiyle birlikte düşünülmelidir.

Ancak her bilgi kaynaktaki sınırı içinde kullanılmalıdır.

İklim Karşılaştırması

Kaynağa göre Türkiye’de genel olarak karasal iklim, Akdeniz iklimi ve Karadeniz iklimi görülür.

Karasal iklim denizlerden uzak iç kesimlerde yaygındır.

Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlıdır.

Bu iklimin hâkim bitki örtüsü bozkırdır.

İç kesimlere ilişkin sorularda bozkır, tahıl tarımı ve karasallık birlikte düşünülebilir.

Akdeniz iklimi Akdeniz’in, Ege’nin ve Marmara’nın kıyı bölgelerinde görülür.

Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır.

Akdeniz kıyılarında dağların kıyıya paralel uzanması, denizin ılıman etkisinin iç kesimlere ilerlemesini sınırlar.

Ege kıyılarında dağların denize dik uzanması ise iklim etkisinin içeriye sokulmasını kolaylaştırır.

Bu ayrım, Akdeniz ve Ege kıyılarının karşılaştırılmasında belirleyicidir.

Akdeniz ikliminin hâkim bitki örtüsü makidir.

Karadeniz ikliminin kıyıda belirginleşmesinde, deniz etkisini kıyı kuşağında tutan paralel dağ sıraları belirleyici rol oynar.

Her mevsim yağışlıdır, en çok yağış sonbaharda alınır.

Yazlar serin, kışlar ılık ve bol yağışlı geçer.

Yaz-kış sıcaklık farkı azdır.

Bölgedeki hâkim bitki örtüsü ormandır.

Bu özellikler Karadeniz’i karasal iç alanlardan ve yaz kuraklığı yaşayan Akdeniz-Ege kıyılarından ayırır.

Bitki Örtüsü Karşılaştırması

Türkiye’nin bitki çeşitliliği zengindir.

Kaynak bu zenginlikte iklim çeşitliliği, kısa mesafelerde değişen yer şekilleri, coğrafi konum, geçmiş iklim değişiklikleri ve toprak türlerinin etkili olduğunu belirtir.

Bitki toplulukları orman, çalı ve ot toplulukları olarak ele alınır.

Karadeniz ormanları, Kuzey Anadolu Dağlarının denize bakan yamaçları ile Marmara’nın kuzey kesimlerinde dağılış gösterir.

Bol yağış ve daha düzenli yağış rejimi gür ormanların gelişmesini sağlar.

Karadeniz’de yükselti arttıkça bitki kuşakları değişir.

Geniş yapraklı orman kuşağında kayın başta olmak üzere gürgen, kestane, meşe, ıhlamur, dişbudak, kızılağaç ve titrek kavak gibi türler bulunur.

Akdeniz iklim alanlarında kızılçam ormanlarının tahribiyle maki bitki örtüsü gelişir.

Bozkır ise kurak ve yarı kurak iç bölgelerde ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığıyla sararan kısa boylu ot topluluğudur.

İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Trakya ve İç Batı Anadolu kaynakta bozkırla ilişkilendirilir.

Toprak Türlerine Göre Bölgeler

Toprak türleri bölgesel özellikleri tanımada güçlü ipuçları verir.

Terra Rossa toprakları Akdeniz, Ege ve Güney Marmara kıyılarında kireç taşları üzerinde gelişen kırmızı renkli topraklardır.

Kaynak bu alanlarda turunçgil, zeytin ve seracılık yapılabildiğini belirtir.

Kahverengi orman toprakları Karadeniz iklim özelliklerinin görüldüğü Karadeniz ve Marmara’nın kuzey kıyılarında görülür; organik madde ve humus bakımından zengindir.

Fındık, kivi ve çay tarımıyla ilişkilendirilir.

Kahverengi ve kestane renkli bozkır toprakları yağış miktarına bağlı olarak iç bölgelerde oluşur.

Üzerlerinde tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık yapılır.

İç Anadolu, İç Batı Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Trakya’nın iç kesimleri kaynakta sayılır.

Çernezyom toprakları Erzurum, Kars ve Ardahan çevresinde görülür; gür çayırlar büyükbaş hayvancılığı destekler.

Podzol topraklar Doğu Karadeniz’in yüksek, çok yağışlı ve soğuk dağlık alanlarında iğne yapraklı orman altında gelişir.

Afetlerle Karşılaştırma

Heyelan, eğimin fazla olması, kar erimeleri, bol yağış, tabakaların yamaç eğimine paralel uzanması, insan faaliyetleri ve killi-milli arazilerle ilişkilidir.

Kaynak, Türkiye’de heyelanın en çok Karadeniz Bölgesinde görüldüğünü; Trabzon, Rize, Artvin, Erzurum ve Kastamonu gibi illerde yaygın olduğunu belirtir.

Heyelanların en çok ilkbaharda meydana geldiği de önemli bir ayrıntıdır.

Erozyon, toprakların dış etkenlerle aşındırılıp taşınmasıdır.

Eğimin fazla olması, yağış rejiminin düzensizliği, bitki örtüsünün zayıflığı, yanlış arazi kullanımı, aşırı otlatma, nadas ve tarlaların eğime paralel sürülmesi erozyonu artırır.

İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu ve Toros Dağları erozyonun şiddetli görüldüğü yerlerdir.

Orman yangını bakımından en yüksek risk Akdeniz ve Ege’dedir; en düşük risk Karadeniz’dedir.

Çığ riski başta Doğu Anadolu olmak üzere Kuzey Anadolu, İç Anadolu’nun doğusu ve Orta Toroslarda yüksektir.

Nüfus ve Yerleşme Karşılaştırması

Aritmetik nüfus yoğunluğu en fazla olan bölge Marmara, en az olan bölge Doğu Anadolu’dur.

Marmara’da iş olanaklarının fazla olması nüfus yoğunluğunu artırır.

Doğu Anadolu’da doğal ve ekonomik koşulların olumsuzluğu ile yüz ölçümünün genişliği yoğunluğu azaltır.

Bu bilgi, nüfusun yalnızca yüz ölçümüyle değil ekonomik ve doğal koşullarla da açıklanması gerektiğini gösterir.

Kaynak sık nüfuslu bölgeler arasında kıyı bölgelerini, Çatalca-Kocaeli Yarımadasını, Bursa-Yalova-Balıkesir çevresini, Kıyı Ege’yi, Zonguldak çevresini, Adana çevresini, Gaziantep çevresini ve Ankara-Konya-Eskişehir çevresini sayar.

Seyrek nüfuslu alanlar arasında Tuz Gölü çevresi, Hakkâri yöresi, Doğu Anadolu dağlık alanları, Taşeli, Teke ve Menteşe dağlık yöreleri, Biga dağlık yöresi ve Doğu Karadeniz dağlık kesimleri yer alır.

Bölge Örüntülerini Birleştirme

Karadeniz ile Akdeniz karşılaştırıldığında yağış rejimi ve bitki örtüsü ilk ayrımı verir.

Karadeniz her mevsim yağışlı, ormanlık ve heyelan riski yüksek bir alandır.

Akdeniz ise yaz kuraklığı, maki, Terra Rossa toprakları, turunçgil-zeytin-seracılık ve orman yangını riskiyle öne çıkar.

Ege, Akdeniz ikliminin iç kesimlere daha fazla sokulması bakımından Akdeniz kıyılarından ayrılır; bunun nedeni dağların denize dik uzanmasıdır.

İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu gibi alanlarda karasal iklim, bozkır, bozkır toprakları, tahıl tarımı, küçükbaş hayvancılık ve erozyon birlikte düşünülür.