Türkiye'de Dış Güçlerin Oluşturduğu Yer Şekilleri Konu Anlatımı

Türkiye’de dış güçlerin oluşturduğu yer şekilleri, yeryüzünün sürekli değiştiğini gösteren en öğretici konulardan biridir.

İç kuvvetler dağ, çukur alan, kırık ve yükselti gibi büyük yapıları meydana getirirken dış kuvvetler bu engebeyi aşındırır, kopardığı malzemeyi taşır ve uygun alanlarda biriktirir.

Bu yüzden dış güçler yalnızca yıkıcı değildir; aşındırma kadar biriktirme de yaparlar.

Akarsular, rüzgârlar, buzullar, dalgalar ve karstik çözünme süreçleri Türkiye’de farklı yoğunluklarda çalışır.

Bir şeklin nerede görüldüğünü anlamak için eğim, yükselti, iklim, bitki örtüsü, kayaç yapısı ve kıyı koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Sınavlarda yapılan temel hata, şeklin adını bilip oluşum koşulunu ayıramamaktır.

Akarsular Türkiye’de en etkili dış güç kabul edilir, çünkü ülkenin yükseltisi ve eğimi fazladır ve akarsular geniş alanlarda hem aşındırma hem biriktirme yapar.

Akarsu aşındırmasında vadi türleri ilk sırada gelir.

Çentik vadiler, eğimin ve yükseltinin fazla olduğu Doğu Anadolu ile Karadeniz’in dağlık kesimlerinde tipiktir; akarsu yatağını derine doğru kazar ve dar bir kesit oluşturur.

Geniş tabanlı vadiler Ege, Marmara ve İç Anadolu’da daha yaygın görülür; burada eğim azaldığı için akarsu yana aşındırma yapabilir.

Boğaz ya da yarma vadiler, akarsuların dağ kütlelerini kesmesiyle özellikle Karadeniz ve Akdeniz’de ortaya çıkar.

Kanyon vadiler ise karstik yapının etkili olduğu Akdeniz alanlarında belirginleşir.

Bu ayrım, vadiyi yalnızca çukur yatak olarak değil, eğim ve kayaç yapısının ürünü olarak okumayı gerektirir.

Akarsu aşındırmasının başka örnekleri de sınavlarda sık kullanılır.

Şelalenin döküldüğü yerde suyun çarpma ve dönme etkisiyle dev kazanı oluşur; Muradiye, Kurşunlu, Düden ve Manavgat gibi şelale çevreleri bu tür oluşumla ilişkilendirilir.

Bitki örtüsünden yoksun dağlık yamaçlarda sel sularının yüzeyi oyması kırgıbayırları meydana getirir ve bu şekle özellikle İç Anadolu’da rastlanır.

Peribacaları, tüflerle kaplı volkanik arazilerde sel suları ve akarsuların farklı dirençteki malzemeyi aşındırmasıyla oluşur; Nevşehir, Ürgüp ve Göreme çevresi bu nedenle Kapadokya örneğiyle hatırlanır.

Menderes ise eğimin, akış hızının ve aşındırma gücünün azaldığı alanlarda akarsuyun kıvrımlar yapmasıdır.

Büyük ve Küçük Menderes adları bu oluşumun yer adıyla da pekişmiş örnekleridir.

Plato ve peneplen de akarsu aşındırmasıyla ilişkilidir; plato derin yarılmış yüksek düzlük, peneplen ise aşındırmanın son evresinde deniz seviyesine yaklaşmış geniş yüzey olarak ayırt edilir.

Akarsu biriktirme şekilleri, akarsuyun taşıma gücünün azaldığı yerde ortaya çıkar.

Dağdan düzlüğe inen akarsu, hızını kaybedince taşıdığı iri malzemeyi dağ eteğinde bırakır; bu birikinti konisini oluşturur.

Birden fazla koni büyüyüp birleşirse birikinti yelpazesi daha geniş bir yüzey meydana getirir.

Zamanla bu birikinti alanlarının birleşmesi dağ eteği ovalarını oluşturabilir.

Akarsuyun denize yaklaştığı ağız kısmında eğim azaldığı için taban seviyesi ovaları gelişir.

Dağlarla çevrili çukur alanlarda birikinti konisi ve yelpazelerinin birleşmesi dağ içi ovasını doğurur.

Akarsu alüvyonlarının sığ denizi doldurmasıyla delta ovaları oluşur; Çukurova, Bafra ve Çarşamba bu duruma örnek verilir.

Yatak genişleyip eğim azaldığında akarsu kendi yatağı içinde malzeme biriktirirse ırmak adası gelişebilir.

Burada öğrenilmesi gereken kural, biriktirmenin hız ve eğim azalmasıyla güçlenmesidir.

Rüzgârların oluşturduğu şekiller Türkiye’de her bölgede baskın değildir.

Bunun nedeni ülkede şiddetli kuraklık koşullarının geniş alan kaplamamasıdır.

Rüzgâr etkisi, yağışın az olduğu, bitki örtüsünün cılız kaldığı ve yüzeyde gevşek malzemenin bulunduğu yarı kurak alanlarda daha belirgin hale gelir.

İç Anadolu’da Tuz Gölü ve Konya Karapınar çevresi, Nevşehir ve Aksaray, ayrıca Güneydoğu Anadolu’nun güney kesimleri rüzgâr şekillerinin en çok görüldüğü alanlar olarak öğrenilir.

Rüzgâr konusu akarsu kadar çok örnek içermez; bu nedenle sınavlarda genellikle “Türkiye’de rüzgâr şekilleri nerede yaygındır?” ya da “neden sınırlıdır?” mantığıyla sorulur.

Bitki örtüsünün zayıf olması rüzgâr aşındırmasını kolaylaştırdığı için iklimle yer şekli arasında doğrudan bağ kurulmalıdır.

Buzulların Türkiye’deki etkisi mutlak konum ve yükseltiyle sınırlanır.

Türkiye orta enlemlerde yer aldığı için bugünkü koşullarda buzul şekilleri geniş alanlara yayılmaz; daha çok 2000 metrenin üzerindeki yüksek dağlarda görülür.

Toroslar’da Bey Dağları, Bolkar, Aladağ ve Sultan Dağları; Doğu Karadeniz’de Kaçkar, Giresun, Kop, Mescit ve Yalnızçam; İç Anadolu’da Erciyes; Batı Anadolu’da Uludağ buzul şekilleriyle ilişkilendirilen alanlardır.

Bu dağılış, buzul şekillerinin deniz seviyesine yakın yerlerde değil, yükseltiye bağlı soğuk koşulların sağlandığı kütlelerde aranması gerektiğini gösterir.

Sınav tuzağı, “Türkiye’de buzul yoktur” gibi kesin bir ifadeye düşmektir; doğru yaklaşım, etkisinin sınırlı fakat yüksek dağlarda mevcut olduğunu bilmektir.

Karstik şekiller, suyun kalker gibi çözünebilen kayaçlarda yaptığı erime faaliyetleriyle gelişir.

En küçük karstik aşınım şekillerinden lapya, taş yüzeylerinde oluşan oyuk ve kanalcıklardır.

Dolin, kalkerli arazide erime ve çökme sonucu oluşan tava benzeri çukurluktur; dolinlerin büyüyüp birleşmesi uvalayı, uvalalar arasındaki sınırların kalkması ise geniş polyeleri oluşturur.

Düden, karstik suların yer altına girip çıktığı çatlak ve tünellerle ilgilidir.

Obruk, yer altındaki erime boşluğunun tavanının çökmesiyle oluşan derin çukurluktur.

Mağara yer altı boşluklarını, galeri ise mağara sistemlerini anlatır.

Birikim tarafında sarkıt tavandan aşağı, dikit tabandan yukarı gelişir; birleşirlerse sütun oluşur.

Traverten, sıcak suların taşıdığı kalsiyum karbonatın çökelmesiyle meydana gelir.

Orta ve Batı Toroslar, Teke Yarımadası, Göller Bölgesi ve Taşeli Platosu karstik şekillerin en yaygın görüldüğü alanlardır.

Dalga ve akıntılar kıyılarda aşındırma ve biriktirme şekilleri oluşturur.

Derin ve yüksek kıyılara çarpan dalgalar falez, yani yalıyar adı verilen diklikleri meydana getirir.

Aşınma sürdükçe falez geriler ve önünde aşınım düzlüğü gelişebilir.

Biriktirme sürecinde taşınan kum ve çakılların kıyı boyunca depolanması kumsalları oluşturur.

Sığ kıyılarda biriken malzemenin su yüzeyine yaklaşması kıyı setlerini meydana getirir.

Kıyı okları bir adayı karaya ya da başka bir adaya bağlarsa tombolo oluşur; Sinop İnce Burun ve Kapıdağ Yarımadası bu konuda verilen örneklerdir.

Kıyı setleri bir koy veya körfezin önünü kapatırsa lagün, yani deniz kulağı oluşur.