Türkiye'nin İklim Tipleri ve Bitki Örtüsü Konu Anlatımı

Türkiye’nin iklim tipleri ve bitki örtüsü birlikte çalışıldığında doğal ortam ilişkileri daha anlaşılır hale gelir.

İklim, bir alanın sıcaklık ve yağış düzenini belirler; bitki örtüsü ise bu düzenin yeryüzündeki en görünür sonuçlarından biridir.

Ancak ilişki mekanik değildir.

Aynı iklim alanında yükselti değişirse sıcaklık ve yağış da değişir; aynı dağın denize bakan yamacıyla içe bakan yamacı farklı bitki toplulukları taşıyabilir; insan tahribatı ormanı çalıya, çalıyı daha seyrek topluluklara dönüştürebilir.

Bu nedenle konu, “iklim adı eşittir tek bitki” biçiminde değil, doğal koşulların bitkiyi nasıl seçtiği biçiminde öğrenilmelidir.

Karasal iklim ile bozkır arasındaki bağ, Türkiye’nin iç kesimlerini anlamada temel örnektir.

Denizlerden uzak alanlarda karasallık artar, yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı büyür.

Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır.

Bu koşullar geniş ve gür ormanlar için her yerde elverişli değildir; ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığıyla sararan kısa boylu ot toplulukları yaygınlaşır.

Bozkır bu nedenle İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, İç Batı Anadolu, Trakya’nın iç kesimleri ve Doğu Anadolu’nun bazı alanlarıyla ilişkilendirilir.

Fakat Doğu Anadolu’nun her yeri bozkır değildir; Erzurum, Kars ve Ardahan gibi yüksek ve yaz yağışlı alanlarda çayırların gelişmesi, yükselti ve yağış rejiminin bitki örtüsünü nasıl farklılaştırdığını gösterir.

Akdeniz iklimi ile maki ve kızılçam ilişkisi ikinci ana örnektir.

Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılıman ve yağışlıdır.

Yaz kuraklığı bitkiler için belirleyici bir sınavdır; bu nedenle kök sistemi gelişmiş, kuraklığa dayanıklı çalı ve ağaççıklar olan maki toplulukları yaygındır.

Kızılçamlar da Akdeniz kıyı kuşağının önemli ağaçlarıdır.

Kızılçam ormanlarının tahrip edildiği yerlerde maki daha görünür hale gelir; makinin de tahrip edildiği alanlarda garig adı verilen daha kısa boylu çalı toplulukları ortaya çıkabilir.

Buradaki öğrenme tuzağı, makiyi sadece “doğal çalı” olarak görmek ya da her çalıyı maki sanmaktır.

Maki Akdeniz ikliminin yaz kuraklığına uyumlu bitki örtüsüdür; garig ise daha ileri tahribatla ilişkili daha alçak çalı görünümüdür.

Akdeniz ve Ege kıyılarında aynı iklim tipinin iç kesimlere yayılış derecesi farklıdır.

Akdeniz kıyılarında Toroslar kıyıya paralel uzandığı için deniz etkisi dar kıyı kuşağında kalır; bu yüzden kıyıdan içeri geçildiğinde iklim ve bitki örtüsü daha hızlı değişebilir.

Ege’de dağlar denize dik uzandığından denizel etki vadiler boyunca içeri ilerler ve Akdeniz ikliminin bitki özellikleri iç kesimlerde daha fazla hissedilir.

Bu durum, bitki örtüsünü yorumlarken dağların uzanışını mutlaka dikkate almak gerektiğini gösterir.

Aynı enlemdeki iki kıyı alanının farklı iç yayılış göstermesi, yer şekillerinin iklim-bitki ilişkisine eklediği önemli bir ayrımdır.

Karadeniz iklimi ile orman ilişkisi, Türkiye’nin nemli kuzey kıyılarında belirgindir.

Karadeniz kıyılarında her mevsim yağış görülür; yaz kuraklığı belirgin değildir, kışlar ılık ve bol yağışlı, yazlar serindir.

Bu koşullar gür ormanların gelişmesini sağlar.

Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında nemli hava yükselip yağış bırakır; bu nedenle denize dönük yamaçlarda ormanlar daha zengin olabilir.

Yükselti arttıkça bitki kuşakları değişir: alçak kesimlerde geniş yapraklı ormanlar, orta yükseltilerde karma ormanlar, daha yüksek ve serin kesimlerde iğne yapraklı ormanlar görülür.

Karadeniz’de ormanların tahrip edildiği kıyı alanlarında psödomaki ortaya çıkabilir.

Psödomaki, Akdeniz makisiyle aynı iklimin ürünü değildir; Karadeniz ikliminde tahrip sonrası gelişen yalancı maki niteliğindedir.

Yüksek dağlık alanlarda iklim-bitki ilişkisi farklı bir boyut kazanır.

Yükselti arttıkça sıcaklık düşer; ağaç yetişme sınırının üstünde ormanlar yerini ot topluluklarına bırakır.

Bu alanlarda alpin çayırlar görülür.

Çayırlar ilkbaharda yeşerir ve yazın da yeşil kalabilir; Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar ve Erzurum, Kars, Ardahan platoları bu açıdan önemlidir.

Çayır ile bozkırın ayrımı sınavlarda sık karıştırılır: Bozkır kurak ve yarı kurak iç alanların kısa boylu ot örtüsüdür, yaz kuraklığında sararır; çayır daha serin ve yüksek alanların nemce daha elverişli ot örtüsüdür.

Bu ayrım iklim tipi kadar yükseltiyi de okumayı gerektirir.

Bitki örtüsü, toprak ve tarımsal kullanım arasında da dolaylı bağlar vardır.

Örneğin bozkır alanlarında kahverengi ve kestane renkli bozkır topraklarıyla tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık ilişkisi kurulabilir.

Karadeniz’in nemli orman alanlarında humusça zengin orman toprakları, çay, fındık ve kivi gibi ürünlerle anılır.

Erzurum, Kars ve Ardahan çevresindeki gür çayırlar çernezyom toprakları ve büyükbaş hayvancılıkla birlikte düşünülebilir.

Bu ilişkiler, iklim-bitki-toprak zincirini kurmaya yardım eder; fakat her tarım ürünü sorusunu yalnız bitki örtüsüyle çözmek doğru değildir.

İnsan emeği, sulama, eğim ve ekonomik tercih gibi başka koşullar da sonucu etkileyebilir.

Türkiye’nin iklim ve bitki örtüsü ilişkisini öğrenirken en kullanışlı yöntem, her iklim tipine bir ana bitki, sonra da istisna ve değiştirici etmen eklemektir.

Karasal iklim bozkırla, Akdeniz iklimi maki ve kızılçamla, Karadeniz iklimi ormanla başlatılır.

Ardından yükselti, bakı, dağların yönü ve tahribat eklenir.

Böylece Ege’de Akdeniz etkisinin içeri sokulması, Karadeniz’de orman kuşaklarının yükseltiyle değişmesi, yüksek platolarda çayırların görülmesi ve tahrip alanlarında garig ya da psödomaki oluşması anlaşılır.

Sonuçta Türkiye’de bitki örtüsü, iklimin doğrudan ama tek başına olmayan sonucudur.

İklim temel zemini kurar; yer şekilleri bu zemini değiştirir; insan etkisi doğal örtünün görünümünü dönüştürür.

Bu konunun pratik tarafı, verilen bir doğal bitki örneğinden iklim koşullarına geri dönebilmektir.

Maki görülüyorsa yaz kuraklığı ve Akdeniz etkisi düşünülür; fakat psödomaki deniyorsa Karadeniz kıyılarındaki orman tahribatı hatırlanmalıdır.

Bozkır verilmişse yağış azlığı, yaz kuraklığı ve karasal koşullar akla gelir; ancak çayır verilmişse yüksek, serin ve yazın da yeşil kalabilen alanlar düşünülmelidir.

Orman verilmişse nemli koşullar önemlidir, fakat ormanın türü ve kuşağı da anlam taşır.

Geniş yapraklı ormanlar daha ılıman ve nemli alt kuşakları, iğne yapraklı ormanlar daha yüksek ve serin kesimleri temsil edebilir.

Bu geriye doğru okuma, harita ve eşleştirme sorularında ezberden daha güvenilir sonuç verir.