Türkiye'de Sıcaklık Konu Anlatımı

Türkiye’de sıcaklık, iklim konusunun en temel göstergelerinden biridir; çünkü yağış türünden bitki örtüsüne, tarım ürünlerinden karın yerde kalma süresine kadar birçok coğrafi sonucu etkiler.

Ancak Türkiye’de sıcaklık dağılışını tek bir kurala bağlamak yanıltıcıdır.

Enlem genel bir yön verir, yükselti bu yönü güçlü biçimde değiştirir, denizellik kıyılarda sıcaklık farkını azaltır, dağların uzanışı deniz etkisinin içeri girip giremeyeceğini belirler, bakı yamaçlar arasında fark yaratır ve rüzgârlar kısa süreli sıcaklık değişimlerine neden olur.

Bu yüzden sınavlarda doğru yorum, bütün etkenleri birlikte tartmaktan geçer.

Enlem etkisi, sıcaklığın güneyden kuzeye doğru azalması biçiminde özetlenebilir.

Ekvator’dan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve sıcaklık genel olarak düşer.

Türkiye 36 ile 42 derece kuzey enlemleri arasında yer aldığı için orta kuşak koşullarındadır.

Bu konum, güney kıyılarının kuzey kıyılarından genel olarak daha sıcak olmasını açıklar.

Örneğin benzer yükselti ve benzer deniz etkisi varsa daha güneydeki bir merkezin daha sıcak olması beklenir.

Fakat Türkiye’de bu koşullar çoğu zaman aynı değildir.

Bir yer güneyde olsa bile çok yüksekse daha serin olabilir; kuzeydeki bir kıyı kenti ise denizin ılımanlaştırıcı etkisiyle kışın iç kesimdeki daha güney bir merkezden ılık olabilir.

Bu nedenle enlem, başlangıç kuralıdır ama tek karar ölçütü değildir.

Yükselti, Türkiye’de sıcaklık dağılışını en çok değiştiren unsurlardan biridir.

Deniz seviyesinden yükseldikçe sıcaklık azalır.

Türkiye’nin ortalama yükseltisinin fazla olması ve batıdan doğuya doğru yükseltinin artması, doğu kesimlerin daha serin ve kışların daha sert olmasına yol açar.

Doğu Anadolu’nun düşük sıcaklıkları yalnızca enlemle açıklanamaz; asıl belirleyici yükselti ve engebedir.

Batıdan doğuya gidildikçe ortalama sıcaklıkların azalması, sıcaklık farklarının artması ve tarım ürünlerinin olgunlaşma süresinin uzaması aynı nedenin sonuçlarıdır.

Bu bilgi sınavlarda özellikle İzmir-Erzurum gibi merkez karşılaştırmalarında kullanılır: Erzurum’un daha soğuk olması doğrudan daha doğuda olmasından değil, yükseltisinin çok daha fazla olmasından kaynaklanır.

Denizellik ve karasallık, yıllık ve günlük sıcaklık farklarını belirler.

Denizler karalara göre daha yavaş ısınıp soğuduğu için yazın serinletici, kışın ılıklaştırıcı etki yapar.

Bu nedenle kıyı kesimlerinde kışlar iç bölgelere göre daha yumuşak, yaz-kış sıcaklık farkı daha azdır.

İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu gibi denizden uzak alanlarda karasallık artar; yazlar sıcak, kışlar soğuk geçer ve yıllık sıcaklık farkı büyür.

Karasallık sadece sıcaklık farkı değil, don olayları, kar yağışı ve bitki örtüsü üzerinde de etkili olur.

Bir merkezin denize yakınlığı ve deniz etkisine açık olup olmaması, enlemden sonra mutlaka kontrol edilmesi gereken bir ölçüttür.

Dağların uzanışı, denizelliğin ülke içine ne kadar sokulacağını belirleyen ara etkendir.

Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında dağlar kıyıya paralel uzandığı için denizin ılımanlaştırıcı etkisi dar bir kıyı kuşağında kalır.

Bu nedenle kıyıdan içeri geçildiğinde sıcaklık koşulları hızla değişebilir; kıyı ile iç kesim arasındaki iklim farkı belirginleşir.

Ege’de ise dağlar denize dik uzandığından denizel hava kütleleri vadiler boyunca içerilere girebilir.

Bu yüzden Ege’de kıyı ile iç kesimler arasındaki sıcaklık farkı Akdeniz ve Karadeniz’e göre daha az hissedilebilir.

Sıcaklık sorularında dağların uzanışı doğrudan “kaç derece?” bilgisi vermez; fakat deniz etkisinin engellenip engellenmediğini gösterir.

Bakı, özellikle dağlık alanlarda sıcaklık dağılışını yerel ölçekte değiştirir.

Türkiye Kuzey Yarım Küre’de yer aldığı için dağların güney yamaçları güneş ışınlarını kuzey yamaçlara göre daha uygun açıyla alır.

Bu nedenle güney yamaçlar daha fazla ısınır.

Bakı etkisi, aynı dağ kütlesinin iki yamacında kar erime zamanı, tarımsal faaliyet başlangıcı, bitki örtüsü ve yerleşme tercihi bakımından fark oluşturabilir.

Bu durum enlemle karıştırılmamalıdır: enlem bir yerin Ekvator’a uzaklığını, bakı ise yamacın güneşe dönük olup olmadığını anlatır.

Soru bir dağın kuzey ve güney yamacını karşılaştırıyorsa bakı; Türkiye’nin güneyinden kuzeyine genel sıcaklık değişimini soruyorsa enlem düşünülmelidir.

Rüzgârlar, geldikleri yerin sıcaklık özelliklerini taşıdıkları için hava sıcaklığında kısa süreli değişmeler oluşturur.

Türkiye’de güneyden esen rüzgârlar sıcak hava, kuzeyden esen rüzgârlar soğuk hava getirir.

Lodos, kıble ve keşişleme gibi güneyli rüzgârlar sıcaklığı artırabilir; karayel, yıldız ve poyraz gibi kuzeyli rüzgârlar sıcaklığı düşürebilir.

Rüzgâr etkisi kalıcı iklim tipinden farklıdır; bir bölgenin genel iklimini değiştirmez, fakat günlük ya da mevsim içi sıcaklık dalgalanmalarında belirgin rol oynar.

Sınavlarda rüzgâr adlarının yönü bilinirse yorum kolaylaşır: ad ezberi yerine harita üzerinde nereden estiğini düşünmek daha güvenlidir.

Türkiye’de sıcaklık dağılışında pratik öğrenme tuzağı, tek bir etkene aşırı güvenmektir. “Güney her zaman daha sıcaktır” ifadesi enlem açısından doğru bir eğilimdir, fakat yüksekliğin fazla olduğu bir güney iç bölge, alçak bir kıyı alanından serin olabilir. “Kıyılar her zaman sıcaktır” ifadesi de eksiktir; kıyılar daha ılımandır, yani özellikle kışın iç kesimlere göre daha yumuşaktır ve yıllık farkları daha düşüktür. “Doğu daha soğuktur” yorumu ise doğululukla değil, doğuya doğru artan yükseltiyle açıklanmalıdır.

Sıcaklık sorularında önce enlem, sonra yükselti, ardından denizellik-karasallık ve dağların uzanışı kontrol edilirse hata payı azalır.

Bakı ve rüzgârlar ise daha yerel ya da kısa süreli farkları açıklamada kullanılır.

Böylece Türkiye’de sıcaklık, harita üzerindeki konum ile yer şekillerinin birlikte oluşturduğu dinamik bir dağılış olarak kavranır.

Sıcaklık dağılışını yorumlarken aylık ya da yıllık ortalama kavramlarını da ayırt etmek gerekir.

Kıyıların kışın daha ılık olması, yazın her zaman en sıcak alan oldukları anlamına gelmez; yaz mevsiminde iç kesimlerde karasallık nedeniyle yüksek sıcaklıklar görülebilir.

Buna karşılık kıyılarda deniz etkisi sıcaklık artışını dengeler.

Yıllık sıcaklık farkı, deniz etkisine açık alanlarda daha düşük, iç kesimlerde daha yüksektir.

Doğu Anadolu’da yükseltiyle birlikte karasallığın da güçlenmesi, kış soğuklarını belirginleştirir.

Merkez karşılaştırmalarında önce yükselti farkı büyük mü diye bakmak gerekir; büyükse çoğu zaman sonucu yükselti belirler.