Türkiye'de Toprak Oluşumu ve Tipleri Konu Anlatımı

Türkiye’de toprak oluşumu, kayaçların parçalanıp ayrışmasıyla başlayan fakat yalnızca fiziksel ufalanmadan ibaret olmayan uzun bir doğal süreçtir.

Toprak; mineral parçacıklar, organik madde, hava, su ve canlı faaliyetlerinin birlikte oluşturduğu örtüdür.

Bir yerde toprak tipini belirleyen ana etmenler iklim, anakaya, yer şekilleri, biyotik faktörler ve zamandır.

İklim ayrışmanın hızını, yıkanmayı ve organik madde birikimini etkiler.

Anakaya, toprağın mineral içeriğine katkı yapar.

Yer şekilleri, eğim ve drenaj yoluyla toprağın birikip birikmeyeceğini belirler.

Bitkiler, mikroorganizmalar ve diğer canlılar humus oluşumunu destekler.

Zaman ise bütün bu süreçlerin olgun bir profil oluşturmasına imkan verir.

Toprağın katmanlarına horizon denir ve bu katmanlar toprağın gelişmişliğini anlamaya yardım eder.

A horizonu en üstte yer alır; bitki kökleri ve canlı faaliyetleri burada yoğundur.

Bitki ve hayvan artıklarının ayrışmasıyla oluşan organik madde, bu katmanı koyulaştırır ve humusça zengin hale getirir.

Tarımsal verim açısından en değerli bölüm çoğu zaman A horizonudur.

Yağmur suları, A katmanındaki kil, tuz ve kireç gibi çözünebilen maddeleri aşağı taşıyabilir; bu yüzden A horizonu yıkanma katmanı olarak da düşünülür.

B horizonu, yukarıdan taşınan maddelerin biriktiği katmandır.

Kil, kireç ve tuz gibi unsurlar burada yoğunlaşabilir; bu nedenle birikme katmanı niteliği taşır.

C horizonu, anakayanın parçalanıp ayrışmaya başladığı, fakat toprağın tam gelişmediği bölümdür.

D horizonu ise parçalanmamış ana kaya düzeyidir.

Bu sıralama, toprağın sadece yüzeydeki ince örtü değil, derine doğru gelişen bir profil olduğunu gösterir.

Türkiye’de görülen topraklar oluşum koşullarına göre zonal, intrazonal ve azonal olarak sınıflandırılır.

Zonal topraklar, geniş iklim ve bitki örtüsü koşullarının etkisiyle oluşmuş, belirli bölgelerle ilişkilendirilebilen yerli topraklardır.

Bu grupta iklimin izini daha açık görmek mümkündür.

Terra rossa, Akdeniz iklim alanlarında, özellikle Akdeniz, Ege ve Güney Marmara kıyılarında kalker üzerinde gelişen kırmızımsı topraklardır.

Kireç taşı üzerinde oluşması ve kırmızı rengi ayırt edicidir; turunçgil, zeytin ve seracılık yapılan alanlarla ilişkilendirilebilir.

Ancak terra rossayı yalnız kırmızı renk diye ezberlemek eksiktir; Akdeniz iklimi, kalker ve kıyı kuşağı bağlantısı birlikte kurulmalıdır.

Kahverengi orman toprakları, Karadeniz ikliminin görüldüğü Karadeniz ve Marmara’nın kuzey kıyılarında yaygındır.

Nemli iklim ve orman örtüsü organik madde birikimini desteklediği için humusça zengin kabul edilir.

Fındık, çay ve kivi gibi ürünlerle anılması, iklim-toprak-tarım bağını gösterir.

Kahverengi ve kestane renkli bozkır toprakları ise daha kurak ve yarı kurak iç kesimlerin topraklarıdır.

Yağışın daha düşük olduğu yerlerde kahverengi, daha fazla olduğu alanlarda kestane renkli bozkır toprakları gelişebilir.

İç Anadolu, İç Batı Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Trakya’nın iç tarafları bu gruba örnek verilir.

Bu topraklarda tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık bağlantısı kurulabilir.

Çernezyom, yani kara topraklar, Erzurum, Kars ve Ardahan çevresindeki gür çayır örtüsü altında gelişir.

Yaz yağışları ve çayırların organik madde katkısı, bu toprakları verimli kılar; büyükbaş hayvancılıkla ilişkisi de çayır örtüsünden gelir.

Podzol topraklar ise Doğu Karadeniz’in yüksek, soğuk ve çok yağışlı dağlık alanlarında, iğne yapraklı ormanların altında gelişir.

Çok yağış ve yıkanma nedeniyle humus ve organik madde bakımından fakir, verimsiz özellik gösterebilir.

Çernezyom ile podzolü karıştırmamak için ikisini de yüksek alanlarla ilişkilendirip sonra iklim farkını eklemek gerekir: çernezyom gür çayır ve yaz yağışıyla, podzol soğuk ve çok yağışlı iğne yapraklı orman ortamıyla bağlantılıdır.

İntrazonal topraklarda belirleyici etki çoğu zaman anakaya, drenaj ve topoğrafyadır.

Halomorfik topraklar, kurak ve yarı kurak alanlarda buharlaşmanın fazla, yağışın yetersiz olduğu koşullarda yüzeyde tuz ve karbonat birikmesiyle oluşur.

Bu nedenle çorak ve verimsizdir.

Hidromorfik topraklar, taban suyu seviyesinin yüksek olduğu bataklık ya da ova tabanlarında görülür; fazla su, toprağın havalanmasını ve kullanımını sınırlandırabilir.

Kalsimorfik topraklar kireçli ana materyal üzerinde oluşur ve rendzina ile vertisol olarak ikiye ayrılır.

Rendzinalar yumuşak kireç taşları üzerinde, özellikle Akdeniz ve Ege’nin güneyindeki eğimli alanlarda görülebilir.

Vertisoller ise eski göl tabanlarının killi ve kireçli depoları üzerinde gelişir; Trakya’da yaygın olup karakepir ya da taş doğuran toprak adıyla bilinir.

Killi yapıları nedeniyle kuruyunca çatlayıp şişme-büzülme davranışı gösterebilirler; ayçiçeği tarımıyla ilişkilendirilmeleri bu alanların kullanımına örnektir.

Azonal topraklar, başka yerde oluşmuş malzemenin dış kuvvetlerle taşınıp birikmesi sonucu ortaya çıkar.

Bu topraklarda belirgin horizonlaşma zayıf olabilir, çünkü malzeme sürekli taşınma ve birikme sürecinden etkilenir.

Alüvyal topraklar akarsuların taşıdığı malzemenin delta ovalarında, vadi tabanlarında, kurumuş göl tabanlarında ve birikinti ovalarında birikmesiyle oluşur.

Çarşamba, Bafra ve Sakarya ovaları; Büyük Menderes, Küçük Menderes, Gediz ve Bakırçay deltaları; Çukurova, Göksu, Amik ve Antalya ovaları ile Konya, Muş, Niksar, Tokat, Erbaa, Erzurum ve Erzincan ovaları alüvyal alanlara örnek verilebilir.

Alüvyal toprakları verimli yapan unsur, taşınan ince malzeme ve düz ova koşullarıdır; fakat taşınmış olmaları onları zonal topraklardan ayırır.

Kolüvyal topraklar, dağ yamaçlarından kopan malzemenin eteklerde birikmesiyle oluşur.

Kurak ve yarı kurak dağlık alanlarda, özellikle İç Anadolu ile Ege’nin iç kesimlerinde görülebilir.

Litosoller dağ yamaçlarında kayaçların parçalanmasıyla ortaya çıkan taşlı topraklardır.

Regasol ise akarsu birikintilerinin volkanik kökenli kumlu malzemeyle karıştığı alanlarda oluşur.

Bu örneklerde ana fikir, toprağın yerinde olgunlaşmasından çok taşınma, eğim ve birikme sürecidir.

Türkiye’de toprak tiplerini öğrenirken en önemli yöntem, her toprağı oluşum faktörüyle birlikte hatırlamaktır.

Terra rossa kalker ve Akdeniz koşullarıyla; kahverengi orman toprağı nemli ormanla; bozkır toprağı kurak iç alanlarla; çernezyom gür çayırla; podzol soğuk ve çok yağışlı yüksek ormanlarla; halomorfik toprak buharlaşma ve tuz birikimiyle; hidromorfik toprak taban suyuyla; alüvyal toprak akarsu birikimiyle ilişkilidir.

Renk, bölge adı veya tarım ürünü tek başına yeterli ipucu değildir.

Aynı bölgede eğim, anakaya ve su koşulları değiştiğinde toprak tipi de değişebilir.

Bu yüzden doğru yorum, toprağın hangi süreçle oluştuğunu sormakla başlar.

Toprak sorularında sınıflandırma kadar oluşum sürecini okumak da gerekir.

Zonal topraklar genellikle olgun profil ve iklim-bitki örtüsü ilişkisiyle düşünülürken, azonal topraklarda taşınma ve birikme daha baskındır.

Bu nedenle alüvyal toprağın çok verimli olması onu zonal yapmaz; verimlilik sınıflandırma ölçütü değildir.

Aynı şekilde halomorfik toprağın kurak alanlarda görülmesi, onu doğrudan bozkır toprağıyla aynı gruba sokmaz; burada belirleyici olan tuz birikimi ve drenaj koşullarıdır.