Türkiye'de Yerleşme Konu Anlatımı

Türkiye’de yerleşme konusu, nüfusun ülke yüzeyine nasıl yayıldığını ve bu yayılışın hangi doğal ve beşerî koşullarla şekillendiğini anlatır.

Yerleşme, yalnızca evlerin bulunduğu alan anlamına gelmez; insanların geçim biçimleri, ulaşım bağlantıları, idari örgütlenme, su kaynakları, toprak verimliliği, sanayi, ticaret ve turizmle birlikte düşünülür.

Kaynak, Türkiye’de yerleşmenin dağılışını etkileyen faktörleri doğal ve beşerî olmak üzere iki ana grupta açıklar.

Bu ayrım sınav açısından önemlidir; çünkü bir yerin nüfuslanmasını bazen iklim veya yer şekilleri, bazen de sanayi, maden veya ulaşım gibi insan faaliyetleri belirgin biçimde açıklar.

Doğal faktörlerin başında iklim gelir.

Türkiye’de sıcaklık ve yağış koşullarının elverişli olduğu kıyı kesimlerinde yerleşmeler daha yoğundur.

Buna karşılık yağışın az olduğu, sıcaklık koşullarının elverişsizleştiği veya yükselti nedeniyle soğuğun arttığı yerlerde yerleşmeler azalır.

Tuz Gölü çevresinde yağış yetersizliği ve çorak topraklar yerleşmeyi sınırlandırırken, Marmara Denizi kıyıları daha uygun sıcaklık ve yağış şartlarıyla yerleşmeye elverişlidir.

İklim, tarımı, su varlığını, bitki örtüsünü ve günlük yaşamı etkilediği için yerleşmenin en temel belirleyicilerinden biri kabul edilir.

Su kaynakları yerleşmenin kurulmasında ve devamında yaşamsal rol oynar.

Türkiye’de birçok yerleşme akarsu, göl veya deniz kıyılarında gelişmiştir.

Su; içme, kullanma, tarım, sanayi, balıkçılık ve ulaşım için gereklidir.

Eskişehir ve Amasya gibi şehirlerin akarsu kenarında, İstanbul ve İzmir gibi büyük şehirlerin deniz kıyısında kurulması bu ilişkiyi gösterir.

Yer şekilleri de yerleşmeyi doğrudan etkiler.

Dağlık, engebeli ve yükseltisi fazla yerlerde yerleşme seyrekken; düz, iklimi uygun ve ulaşımı kolay alanlarda yerleşme daha yoğundur.

Muğla ve Hakkari çevresinde engebenin yerleşmeyi kısıtlaması, Bursa çevresinde düz arazinin yerleşmeyi kolaylaştırması bu karşıtlığı açıklar.

Toprak verimliliği ve bitki örtüsü de yerleşme düzenini etkiler.

Çukurova ve Bursa Ovası gibi verimli topraklara sahip alanlarda tarımsal üretim geliştiği için yerleşme sıktır.

Tuz Gölü çevresinde tuzlu ve çorak topraklar yerleşmeyi azaltır.

Ormanların çok sık olduğu alanlarda ise yerleşmeler genellikle seyrekleşir; Doğu ve Batı Karadeniz dağlarındaki ormanlık sahalar buna örnektir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, bitki örtüsünün tek başına her zaman nüfusu artırmadığıdır.

Gür orman, doğal zenginlik anlamına gelse bile ev yapımı, tarım alanı açma ve ulaşım bakımından yerleşmeyi zorlaştırabilir.

Beşerî faktörler, insanların ekonomik ve sosyal faaliyetleriyle ilgilidir.

Göç alan yerlerde yerleşmeler büyür, göç veren yerlerde küçülür.

İstanbul ve İzmir sürekli göç aldıkları için yerleşmenin sık olduğu alanlardır; Ağrı ve Kars gibi göç veren şehirlerde ise yerleşme daha seyrek olabilir.

Ulaşım olanakları da şehirlerin gelişmesini hızlandırır.

Afyonkarahisar, Eskişehir ve Konya gibi kara ulaşımının kavşak noktalarında bulunan iller bu nedenle gelişmiştir.

Kastamonu ve Sinop’un iç kesimlerle ulaşımının zor olması ise yerleşme gelişimini sınırlandırır.

Sanayi, ticaret, turizm, tarım ve madencilik gibi ekonomik faaliyetler de yerleşmenin büyümesinde belirleyicidir.

Batman’ın petrol nedeniyle büyüyüp il olması, ekonomik işlevin yerleşme üzerindeki etkisine güçlü bir örnektir.

Türkiye’de yerleşmeler idari açıdan merkezi yönetim ve yerel yönetim birimleriyle açıklanır.

Merkezi yönetimde başkent ve taşra örgütlenmesi bulunur.

İller en büyük idari birimlerdir ve valiler tarafından yönetilir; ilçelerde kaymakam görev yapar.

Yerel yönetimler ise seçmenler tarafından oluşturulan ve yerel kamu hizmetlerini yürüten yapılardır.

İl özel idaresi, belediyeler ve köyler bu gruba girer.

Köy, nüfusu az, cami, okul ve otlak gibi ortak alanları bulunabilen, muhtarın görev yaptığı en küçük yerel yönetim birimidir.

Bu idari bilgiler, coğrafi yerleşme kavramıyla devlet örgütlenmesinin kesiştiği noktayı gösterir.

Kentsel yerleşmeler, nüfus büyüklüğü ve işlevlerine göre sınıflandırılır.

Kaynak, kentleri insanların temel ihtiyaçlarını karşılayan, başka yerlere fazla bağımlı olmayan, fonksiyonel özelliği bulunan ve nüfusu yüksek yerleşmeler olarak tanımlar.

Nüfus miktarına göre küçük, orta büyüklükte, büyük ve metropoliten şehir ayrımı yapılır.

İşlevlerine göre ise idari, kültürel, askerî, maden, sanayi, turizm, liman, tarım ve hayvancılık şehirleri ayırt edilir.

Ankara idari işleve; İstanbul, İzmir ve Bursa kültürel ve ekonomik çeşitliliğe; Zonguldak maden işlevine; Kocaeli, Gaziantep, İstanbul ve Adana sanayi işlevine; Antalya, Bolu, Rize, Bodrum ve Nevşehir turizm işlevine örnek verilir.

Bir şehirde birden fazla işlev bulunabilir; sınavda baskın işlev soruluyorsa gelişme nedenine bakmak gerekir.

Kırsal yerleşmelerde geçim çoğunlukla tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık veya madenciliğe dayanır ve nüfus kentlere göre azdır.

Kasabalar, köy ile şehir arasında köprü niteliği taşıyan ve belediye örgütü bulunan yerleşmelerdir.

Köyler, sınırları belli olan, toplu ya da dağınık meskenlerden oluşan, tarımsal faaliyetlerin belirgin olduğu ve muhtar ile ihtiyar heyeti tarafından yönetilen idari ünitelerdir.

Köylerde yerleşmenin toplu ya da dağınık olması ekonomik faaliyet ve doğal koşullarla ilişkilidir.

Tarıma dayalı köylerde toplu yerleşme, hayvancılığın ve engebenin öne çıktığı alanlarda dağınık yerleşme görülebilir.

Doğu Karadeniz’de engebeli arazi ve gür bitki örtüsü köylerin dağınık kurulmasını desteklerken, Toroslarda dağ etekleri ve karstik düzlüklerde toplu köyler görülebilir.

Köy altı yerleşmeleri köyden küçük, tek ev ve eklentilerinden ya da birkaç evden oluşan yerleşmelerdir.

Ortaya çıkmalarında ekonomik sebepler, aileler arası sorunlar, tarım alanlarının yetersiz ve parçalı olması etkilidir.

Yayla, kom, ağıl, oba, dam ve dalyan daha çok geçici; çiftlik, mahalle, mezra ve divan daha sürekli yerleşmeler içinde düşünülür, ancak zaman içinde bazı geçici yerleşmelerin sürekli hale gelmesi mümkündür.

Yayla yüksek kesimlerde otlardan yararlanma, ağıl küçükbaş hayvan barındırma, kom hayvancılıkla uğraşan ailelerin barınması, oba göçebe hayvancılık, dalyan balıkçılık, mezra ve çiftlik tarım-hayvancılık işlevleriyle öğrenilmelidir.

Yerleşme planlarında yol boyu, hat boyu, ışınsal, dairesel ve küme tipleri; dokuda ise toplu ve dağınık ayrımı vardır.

Bu konu öğrenilirken her kavramı ezberlemek yerine, doğal koşul, geçim biçimi, süreklilik ve yerleşme dokusu arasındaki bağ kurulmalıdır.

Türkiye’de ilk yerleşmeler bölümü, yerleşmenin tarihî sürekliliğini gösterir.

Karain, Yarımburgaz ve Öküzini gibi mağara yerleşmeleri, Anadolu’da barınma ve yaşam izlerinin çok eskiye gittiğini ortaya koyar.

Höyük kavramı ise tarihî çağlarda yerleşmelerin yıkılıp aynı alanda yeniden kurulmasıyla oluşan tepe biçimli eski yerleşim alanlarını anlatır.

Çatalhöyük, Alacahöyük ve Göbeklitepe gibi örnekler farklı dönem ve işlevleriyle önemlidir.

Bu örnekleri güncel idari yerleşmelerle karıştırmamak gerekir; burada amaç, Türkiye’de yerleşmenin tarih boyunca doğal imkanlar, güvenlik, tarım ve inanç gibi nedenlerle biçimlendiğini kavramaktır.

Sakin şehir kavramı da yerleşmenin yalnızca nüfus ve ekonomiyle açıklanmadığını gösterir.

Bir yerin dokusunu, yerel zanaatını, lezzetlerini, sanatını ve yaşam ritmini koruması; ziyaretçilerle yerel halkın yaşamdan zevk alabileceği bir çevre oluşturması sakin şehir anlayışıyla ilgilidir.