Türkiye'de Bölge Sınıflandırması Konu Anlatımı

Bölge Kavramı

Bölge, kendi içinde benzer özellikler taşıyan ve bu özellikleriyle diğer alanlardan ayrılan yer anlamında kullanılır.

Kaynak, günümüzde bölgelerin tek bir özelliğe göre değil, farklı özelliklerin birlikte değerlendirilmesiyle oluşturulduğunu belirtir.

Bu nedenle “bölge” yalnızca Türkiye’nin klasik coğrafi bölgeleri demek değildir.

Maki bölgesi, sanayi bölgesi, sık nüfuslu bölge, ticaret bölgesi, hizmet bölgesi veya proje bölgesi gibi çok farklı bölge türleri vardır.

Bölge sınıflandırmasının temelinde benzerlik ve ayırt edicilik bulunur.

Bir alan orman varlığıyla, başka bir alan sanayi yoğunluğuyla, başka bir alan ise yönetim hizmetlerinin örgütlenmesiyle bölge olarak tanımlanabilir.

KPSS sorularında adaydan çoğu zaman örnek ile ölçütü eşleştirmesi beklenir.

Bu yüzden bölge adını ezberlemekten çok, o bölgenin hangi ölçüte göre oluşturulduğunu anlamak gerekir.

Bölge Sınırlarının Değişme Hızı

Kaynak önemli bir karşılaştırma yapar: sanayi, turizm ve hizmet gibi beşerî bölge türleri kısa zaman içinde değişebilirken; dağlık, düz, kurak veya yağışlı gibi doğal özelliklere göre oluşturulan bölgelerin değişimi daha uzun zaman gerektirir.

Bu ayrım sınavda doğrudan sorulabilir.

Bir yerde turizm yatırımları artabilir, sanayi gerileyebilir veya hizmet fonksiyonları güçlenebilir.

Buna karşılık yer şekilleri, temel iklim karakteri ve doğal bitki örtüsü daha uzun süreçlerde değişir.

Bu nedenle bölge sınırları mutlak ve ebedi değildir.

Ekonomik ve beşerî bölgeler insan faaliyetlerine bağlı olduğu için daha hareketlidir.

Doğal bölgeler ise jeomorfoloji, iklim, su kaynakları, toprak ve bitki örtüsü gibi daha kalıcı unsurlara dayanır.

Bir soruda “en kısa sürede değişmesi beklenen bölge türü” sorulursa ekonomik veya beşerî fonksiyonlar; “daha uzun sürede değişen bölge” sorulursa doğal özellikler düşünülmelidir.

Dört Temel Sınıflandırma

Kaynak Türkiye’de bölge sınıflandırmasını dört temel gruba ayırır: doğal özelliklerine göre bölgeler, beşerî özelliklerine göre bölgeler, ekonomik özelliklerine göre bölgeler ve işlevsel özelliklerine göre bölgeler.

Doğal özelliklerde yer şekilleri, iklim yapısı, su kaynaklarının varlığı, toprak yapısı ve bitki örtüsü dikkate alınır.

Beşerî özelliklerde yerleşme, nüfus, siyasi ve askerî durum, konut özellikleri, kültür ve dinî özellikler kullanılır.

Ekonomik özelliklere göre bölgelerde sanayi, turizm, tarım, karma ekonomik yapı ve ticaret ölçütleri vardır.

İşlevsel özelliklere göre bölgeler ise mülki idare, yerel yönetim ve kamu kurumlarıyla ilişkilidir.

Bu tabloyu öğrenirken her başlığı örneklerle bağlamak gerekir. “Dağlık bölge” doğal, “sık nüfuslu bölge” beşerî, “sanayi bölgesi” ekonomik, “meteoroloji hizmet bölgesi” işlevsel mantığa yakındır.

Doğal Özelliklerine Göre Bölgeler

Yer şekillerine göre bölgeler düz ve engebeli alanlar olarak ayrılır.

Kaynak, Konya, Şanlıurfa, Adana ve Gaziantep çevresini düz bölgelere; Rize, Artvin, Hakkâri, Muğla ve Antalya çevresini engebeli bölgelere örnek verir.

Bu ayrım, ulaşım, tarım, yerleşme ve ekonomik etkinlikler üzerinde etkili olan topoğrafik farklara dayanır.

İklime göre bölgelerde Türkiye’nin genel olarak ılıman iklim kuşağında yer aldığı, Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi, ılıman karasal ve sert karasal iklimin bu grupta düşünüldüğü belirtilir.

Su kaynaklarına göre bölgeler okyanus, deniz, göl, akarsu, buzul ve yer altı suyu varlığına göre oluşturulur; Karadeniz kıyıları su kaynaklarının bol bulunduğu bölgelere örnek verilir.

Toprak yapısına göre Terra Rossa, kahverengi orman, kestane ve kahverengi step toprakları gibi ayrımlar yapılabilir.

Bitki örtüsüne göre maki, bozkır ve orman bölgeleri belirlenir; kaynak bu sınıflandırmaya flora bölgesi de der.

Beşerî Özelliklerine Göre Bölgeler

Yerleşme özelliklerine göre bölgeler sık veya seyrek yerleşmelerin görülmesine bağlı olarak oluşturulur.

Kaynak, İstanbul ve İzmir çevresini sık yerleşmeli bölgelere; Hakkâri Bölümü, Taşeli Platosu ve Yıldız Dağlarını seyrek yerleşmeli bölgelere örnek verir.

Nüfus özelliğine göre bölgeler de benzer biçimde sık veya seyrek nüfus ölçütüne dayanır.

Marmara, kıyı Ege ve kıyı Akdeniz sık nüfuslu alanlar arasındadır.

Siyasi ve askerî özelliklere göre bölgeler oluşturulurken siyasi sınırlar dikkate alınır.

Türkiye’nin Avrupa ülkesi ve NATO üyesi bölgeler içinde sayılması kaynakta örneklenir.

Konut özelliklerine göre bölgelerde yapı malzemesi belirleyicidir.

Rize, Trabzon ve Artvin çevresinde ahşap konutlar; Akdeniz, Doğu Anadolu ve Kapadokya çevresinde taş konutlar; İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da toprak veya kerpiç meskenler öne çıkar.

Kültürel ve dinî özelliklere göre bölgelerde din, dil, ırk ve kültür gibi unsurlar dikkate alınır.

Ekonomik Özelliklerine Göre Bölgeler

Sanayi bölgeleri ekonomik sınıflandırmanın önemli başlığıdır.

Kaynak, Çatalca-Kocaeli, Güney Marmara, Kıyı Ege, Yukarı Sakarya ve Orta Karadeniz bölümlerini sanayileşen alanlar arasında sayar.

Turizm bölgelerinde Antalya, İstanbul, Muğla, Aydın, Balıkesir ve İzmir önemli yaz turizmi merkezleri olarak verilir.

Kış sporlarının geliştiği alanlara Uludağ, Palandöken, Kartalkaya, Davraz, Erciyes ve Ilgaz örnek gösterilir.

Tarım bölgeleri iklim çeşitliliğine bağlıdır.

Rize çay üretim bölgesi, İç Anadolu buğday üretim bölgesi, Akdeniz turunçgil üretim bölgesi ve Güneydoğu Anadolu pamuk üretim bölgesi bu gruptadır.

Karma bölgeler tek ekonomik fonksiyonla açıklanamayan yerlerdir.

İstanbul, sanayi, turizm, ticaret, kültür ve eğitim fonksiyonlarıyla kaynakta karma niteliğe örnek olur.

Ticaret bölgeleri için İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep, Kayseri ve Konya sayılır.

İşlevsel Özelliklerine Göre Bölgeler

İşlevsel bölgeler yönetim, hizmet, istatistik ve planlama amacıyla oluşturulur.

İşlevsel yönetim bölgelerinde yerel yönetimler ve merkeze bağlı yönetimler ayrılır.

Yerel yönetimler belediyeler ve muhtarlıklar; merkeze bağlı yönetimler valilik ve kaymakamlıklardır.

İşlevsel hizmet bölgeleri sağlık, eğitim, pazarlama-ticaret, güvenlik, barınma-eğlence, ulaştırma-iletişim, rekreasyon ve turizm faaliyetleriyle bağlantılı kurum alanlarıdır.

İşlevsel istatistiki bölgeler, düzenli ve güvenilir verilerin planlama için kullanılmasını sağlar.

Kaynak, TÜİK’in Türkiye’nin sosyoekonomik yapısına ilişkin verileri elde etme görevine değinir.

İşlevsel plan veya proje bölgeleri ise bölgesel kalkınma çalışmalarının yürütüldüğü alanlardır.

GAP, DAP, DOKAP, ZBK, KOP ve Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi kaynakta sayılan başlıca proje bölgeleridir.