Matematik (Mutlak) Konum Konu Anlatımı

Matematik konum, bir yerin dünya üzerindeki yerinin koordinat sistemiyle ifade edilmesidir.

Bu sistem, kutup noktaları ile Ekvator çizgisi esas alınarak kurulur; paralel ve meridyenlerin bir araya gelmesiyle dünya üzerindeki herhangi bir noktanın konumu belirlenebilir.

Koordinat sistemi yalnız harita bilgisi değildir.

Cep telefonlarında yer bildirimi, araçlardaki navigasyon, hava ve deniz ulaşımında rota belirleme ve savunma sanayisi gibi günlük ve teknik kullanım alanları, koordinat bilgisinin gerçek hayatta neden gerekli olduğunu açıklar.

Sınavda bu başlık okunurken önce sistemin iki ana çizgi ailesi olan paralel ve meridyen anlaşılmalıdır; enlem ve boylam ise bu çizgiler üzerinden dereceyle ifade edilen uzaklık değerleridir.

Paralel, Ekvator çizgisine paralel uzanan ve meridyen yaylarını dik kesen hayali tam dairedir.

Başlangıç paraleli Ekvator’dur.

Ekvator en uzun paralel dairesidir ve Dünya yüzeyini kuzey ile güney yönünde iki eşit parçaya ayırır.

Ekvator’un kuzeyinde kalan bölüm Kuzey Yarım Küre, güneyinde kalan bölüm Güney Yarım Küre olarak adlandırılır.

Paraleller doğu batı doğrultusunda uzanır ve ardışık iki paralel dairesi arasında bir derecelik açı bulunur.

İki paralel arası mesafe her yerde yaklaşık 111 kilometredir.

Bu sabit mesafe bilgisi, enlem derecelerinin kuzey güney uzaklık hesabında kullanılabilmesini sağlar.

Paralellerin boyu Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe kısalır.

Bu nedenle Ekvator en uzun paraleldir; kutuplara yaklaştıkça paralel daireleri küçülür.

Kuzey Yarım Küre’de 90, Güney Yarım Küre’de 90 olmak üzere toplam 180 paralel dairesi vardır.

Her iki yarım kürede aynı numaradan birer paralel bulunur; bu yüzden yalnız derece sayısı yetmez, kuzey ya da güney yönünün de belirtilmesi gerekir.

Kuzey Yarım Küre’de paralel numaraları kuzeye doğru, Güney Yarım Küre’de ise güneye doğru artar.

Bu bilgi, haritada bir noktanın Ekvator’a göre hangi yarım kürede ve hangi açı uzaklığında olduğunu yorumlamayı sağlar.

Enlem, dünya üzerindeki herhangi bir noktanın Ekvator düzlemine olan uzaklığının açı cinsinden değeridir.

Uşak örneği, derece yanında dakika ve saniye değerleri kullanılarak kuzey enleminin daha hassas gösterilebildiğini anlatır.

Bu ifade, kentin Ekvator’un kuzeyinde bulunduğunu ve konumunun derece, dakika, saniye ile hassaslaştırılabildiğini gösterir.

Enlem yalnız yer belirtmez; aynı zamanda enlem etkisi denilen sonuçları da açıklar.

Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının yere düşme açısı değişir.

Buna bağlı olarak sıcaklık azalır, iklim kuşakları ve bitki örtüsü kuşakları oluşur, deniz suyu sıcaklığı ve tuzluluk oranı azalır, yürütülen ekonomik faaliyetler değişir.

Meridyen, iki kutup noktası arasında uzanan, paralel dairelerini dik kesen hayali yarım dairedir.

Başlangıç meridyeni İngiltere’deki Greenwich Gözlemevi’nin bulunduğu yerden geçer.

Bu meridyen Dünya yüzeyini doğu ve batı olarak iki eşit parçaya ayırır; başlangıç meridyeninin doğusunda Doğu Yarım Küre, batısında Batı Yarım Küre yer alır.

Meridyenler kuzey güney yönünde uzanır, paralelleri dik keser ve kutup noktalarında birleşir.

Ardışık iki meridyen arasında birer derecelik açı bulunur.

Buna karşılık meridyenler arası mesafe yalnız Ekvator üzerinde yaklaşık 111 kilometredir; Ekvator’dan kuzeye ve güneye gidildikçe bu mesafe azalır.

Meridyenlerin boyları birbirine eşittir.

Doğu Yarım Küre’de 180, Batı Yarım Küre’de 180 olmak üzere toplam 360 meridyen yayı vardır.

Her bir meridyen numarasından doğu ve batı yarım kürede birer tane bulunabildiği için boylam belirtilirken doğu ya da batı yönü önemlidir.

Doğu Yarım Küre’de meridyen numaraları doğuya doğru, Batı Yarım Küre’de batıya doğru artar.

Boylam, bir noktanın başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değeridir.

Bu yüzden boylam bilgisi doğu batı yönünde konum verir ve yerel saat farklarının temelini oluşturur.

Yerel saat, güneşin ufuk düzlemindeki konumuna göre belirlenen zaman kavramıdır.

Her bir derecelik boylam arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır.

Aynı boylam üzerindeki tüm noktalarda yerel saat aynıdır.

Güneşin bir boylamın karşısına geldiği an, o meridyen için öğle vaktini gösterir.

Daha doğudaki boylamda yerel saat daha ileridir.

Bu nedenle yerel saat sorularında önce iki nokta arasındaki boylam farkı bulunur, sonra bu fark 4 dakika ile çarpılır.

Noktalar başlangıç meridyenine göre aynı yöndeyse boylam değerleri çıkarılır; farklı yönlerdeyse toplanır.

İstenen yer daha doğudaysa zaman farkı eklenir, daha batıdaysa çıkarılır.

Uluslararası saat ve ulusal saat bilgisi, boylam hesabının günlük hayat için neden düzenlendiğini gösterir.

Dünya 15 derecelik, yani bir saatlik boylam farklarından oluşan 24 saat dilimine ayrılmıştır.

Doğudaki saat dilimleri artı, batıdaki saat dilimleri eksi değerlerle numaralandırılır.

Ülkeler, kendi sınırları içinden geçen saat dilimlerinin ortak saat ayar boylamının yerel saatini kullanarak ülke içinde ve başka ülkelerle zaman birlikteliği sağlar.

Böylece her boylamın kendi yerel saatini ayrı ayrı kullanmasından doğacak karışıklık azaltılır.

Koordinat sisteminde derece, dakika ve saniye gösterimi ayrıntı düzeyini artırır.

Bir noktanın yalnız kuzey ya da güney yarım kürede olduğunu bilmek genel yön verir; derece değeri uzaklığı, dakika ve saniye ise daha hassas yeri belirtir.

Paralel ve meridyenlerin kesişmesi bu nedenle bir adres sistemi gibi çalışır.

Paralel bilgisi Ekvator’a göre kuzey güney uzaklığı, meridyen bilgisi Greenwich’e göre doğu batı uzaklığı verir.

Bu mantık kurulunca konum sorularında çizgi adları birbirine karışmaz: paralel tam daire, meridyen yarım daire; enlem Ekvator’a, boylam başlangıç meridyenine göre açı değeridir.

Matematik konum ile özel konumun ayrımı bu başlıkta özellikle önemlidir.

Matematik konum, paralel ve meridyen dereceleriyle kurulan mutlak yeri anlatır.

Bir ülkenin denizlere, kıtalara, boğazlara, komşulara, yer şekillerine, yer altı ve yer üstü zenginliklerine göre durumu ise özel ya da göreceli konumdur.

Bu ayrım yapılmadığında sınav seçeneklerinde koordinat sonucu ile özel konum sonucu karıştırılır.

Örneğin enlem etkisine bağlı sıcaklık azalması matematik konumla ilgilidir; üç tarafın denizlerle çevrili olması ya da önemli ulaşım yolları üzerinde bulunma ise özel konum alanına girer.