Türkiye'nin Kıyı Tipleri Konu Anlatımı

Türkiye’nin kıyı tipleri, yalnızca deniz kenarındaki şekilleri adlandırma konusu değildir; dağların uzanışı, kıta sahanlığı, doğal liman imkânı, iç kesimlerle bağlantı ve denizel etkinin yayılışı birlikte okunur.

Kıyı çizgisinin girintili çıkıntılı ya da düz görünmesi çoğu zaman kıyı gerisindeki dağların denize paralel mi dik mi uzandığına bağlıdır.

Bu yüzden Türkiye’de kıyı tiplerini öğrenirken önce Ege, Akdeniz ve Karadeniz’in dağ-kıyı ilişkisini kavramak gerekir.

Ege’de dağlar genel olarak kıyıya dik uzandığı için deniz iç kesimlere sokulur; Akdeniz ve Karadeniz’de dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıyı ile iç bölge arasında daha sert bir eşik oluşur.

Bu ana kural, boyuna ve enine kıyı ayrımının temelidir.

Boyuna kıyı tipi, dağ sıralarının denize paralel uzandığı yerlerde görülür.

Türkiye’de Karadeniz ve Akdeniz kıyıları bu tipe örnek verilir.

Bu kıyılarda kıyı çizgisi genellikle daha düzdür; koy, körfez, ada, yarımada, girinti ve çıkıntı sayısı azdır.

Doğal limanların sınırlı olması da bu düzenle ilgilidir, çünkü kıyıyı parçalayan çok sayıda korunaklı girinti bulunmaz.

Dağlar kıyıya yakın ve paralel uzandığı için kıta sahanlığı dar, kıyı derinliği fazla olabilir; dalgaların yüksek ve dik kıyıları aşındırması falez oluşumunu kolaylaştırır.

Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımın geçitlere bağlı kalması, iklim farklılığının artması ve hinterlandın daralması da boyuna kıyı tipinin beşeri sonuçlarıdır.

Burada kıyı tipi yalnızca harita şekli değil, ulaşım ve ekonomik bağlantı sorunudur.

Enine kıyı tipi, dağların denize dik uzandığı kıyılarda gelişir.

Türkiye’de Ege Bölgesi’nin özellikle orta ve kuzey kesimleri bu tipe örnektir.

Dağların denize dik uzanması, vadilerin denize açılmasını ve kıyının daha çok parçalanmasını sağlar.

Bu nedenle Ege kıyılarında koy, körfez, ada, yarımada, girinti ve çıkıntı fazladır.

Kıyı çizgisinin uzun görünmesi de bu parçalı yapıdan kaynaklanır.

Enine kıyılarda kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım daha kolaydır; denizel etki vadiler boyunca içerilere sokulabildiği için kıyı ve iç kesim arasındaki iklim farkı Akdeniz ve Karadeniz kadar keskin olmayabilir.

Ege’de delta oluşumunun daha fazla, falez oluşumunun daha az olması da dağların dik uzanışı, kıta sahanlığı ve kıyı gerisinin açıklığıyla birlikte düşünülür.

Sınavlarda Ege kıyılarının boyuna değil enine kıyı olduğunu bilmek temel ayrımdır.

Limanlı kıyı tipi, dalga ve akıntıların bazı haliç ağızlarında kıyı oku veya kıyı kordonu gibi birikim şekilleri oluşturmasıyla meydana gelen korunaklı kıyıları anlatır.

Haliç, akarsu ağzının deniz etkisiyle genişlemiş bölümüdür; bu ağzın önünde birikme gerçekleştiğinde kıyı daha sakin ve korunmuş hale gelebilir.

Türkiye’de Büyükçekmece ve Küçükçekmece çevresi limanlı kıyı tipine örnek verilir.

Bu tipte belirleyici olan, dağların uzanışından çok kıyı önündeki birikme ve korunaklılık özelliğidir.

Öğrenme açısından limanlı kıyıyı “her limanın bulunduğu kıyı” gibi düşünmek yanlıştır; coğrafi anlamda limanlı kıyı belirli bir oluşum süreciyle, yani haliç ağzının kıyı okları veya kordonları tarafından korunmasıyla ilgilidir.

Ria kıyı tipi, akarsuların derince aşındırdığı plato ve vadi sistemlerinin daha sonra deniz suları altında kalmasıyla oluşur.

Bu tipte eski akarsu vadileri denizle dolduğu için kıyı girintili bir görünüm kazanır.

Türkiye’de İstanbul ve Çanakkale Boğazları ria tipi kıyı içinde değerlendirilir.

Burada önemli olan, boğazların yalnızca iki denizi bağlayan su yolu olarak değil, aynı zamanda eski vadilerin deniz altında kalmasıyla açıklanan kıyı tipi olarak öğrenilmesidir.

Ria kıyıları ile enine kıyılar karıştırılabilir; enine kıyıda ana belirleyici dağların denize dik uzanmasıyken, ria kıyıda belirleyici olan akarsu vadilerinin deniz tarafından doldurulmasıdır.

Bu nedenle soru kökü eski vadilerden, plato vadilerinden veya deniz istilasından söz ediyorsa ria kavramı akla gelmelidir.

Dalmaçya kıyı tipi, kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının çukur kesimlerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur.

Türkiye’de Kaş-Kalkan çevresi bu tipe örnek verilir.

Dalmaçya kıyısında dağların kıyıya paralel uzanması önemlidir, fakat boyuna kıyıdan farklı olarak çukur alanların denizle kaplanması daha parçalı ve adalı bir görünüm oluşturur.

Bu yüzden “dağlar paralel ise her zaman boyuna kıyıdır” gibi mekanik bir ezber eksik kalır.

Boyuna kıyı tipi Karadeniz ve Akdeniz’in genel kıyı uzanışını anlatırken, Dalmaçya kıyısı daha özel bir batma ve sular altında kalma düzeniyle açıklanır.

Türkiye’de bu örneğin Kaş-Kalkan çevresiyle sınırlı olarak hatırlanması sınav pratiği açısından yeterlidir.

Kıyı tiplerini dalga ve akıntı şekilleriyle birlikte okumak konuyu güçlendirir.

Derin ve yüksek kıyılarda dalga aşındırması falez oluşturur; bu yüzden kıyı derinliğinin fazla olduğu boyuna kıyılarda falez beklentisi artar.

Aşınım sürdükçe falezlerin önünde aşınım düzlüğü gelişebilir.

Biriktirme tarafında kumsal, kıyı seti, tombolo ve lagün görülür.

Tombolo, kıyı oklarının adayı ana karaya ya da başka bir adaya bağlamasıdır; Sinop İnce Burun ve Kapıdağ Yarımadası örnekleriyle bilinir.

Lagün ise kıyı setlerinin bir koy veya körfezin önünü kapatmasıyla oluşan deniz kulağıdır.

Bu şekiller kıyı tipi değildir, fakat kıyı süreçlerini anlamaya yardım eder.

Türkiye’nin denizleri de kıyı tipleriyle bağlantılı sonuçlar doğurur.

Ege Denizi Türkiye’nin en uzun kıyı şeridine ve en fazla girinti çıkıntıya sahip kıyı alanını verir; bunun nedeni dağların kıyıya dik uzanmasıdır.

Karadeniz’de kıyı çizgisi daha düzenli, doğal limanlar daha sınırlı ve kıyı ile iç kesim arasındaki geçiş daha zordur.

Akdeniz’de de dağların paralel uzanışı kıyı ile iç kesimler arasında belirgin eşik oluşturur, fakat turizm açısından Ege ve Akdeniz kıyıları birlikte öne çıkar.

Sınavda kıyı tipi soruları çoğu zaman doğrudan tanım sormaz; “koy ve körfez fazladır”, “falez fazladır”, “hinterlandı dardır”, “denizel etki içeri sokulur” gibi sonuçlardan kıyı tipini buldurur.

Bu nedenle Türkiye’nin kıyı tipleri, şekil adı ile coğrafi sonuçların eşleştirilmesi olarak çalışılmalıdır.

Kıyı tipleriyle ilgili en önemli öğrenme tuzaklarından biri, benzer sonuç veren kavramları karıştırmaktır.