Türkiye'nin Yerşekillerinin Genel Özellikleri Konu Anlatımı

Yer Şekillerini Oluşturan İki Ana Güç

Türkiye’nin yer şekilleri, dünyadaki diğer alanlarda olduğu gibi iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur.

Bu konuya başlarken iki kuvvet grubunu birbirinden ayırmak gerekir.

Dış kuvvetler; akarsular, buzullar, rüzgârlar ve dalgalar gibi aşındırıcı güçlerdir.

Bu güçler yavaş çalışır, yüksek ve engebeli alanları aşındırır, kopardıkları malzemeyi çukur alanlara taşır ve biriktirir.

Bu sürecin çok ileri aşamasında geniş ve alçak aşınım düzlükleri, yani peneplenler oluşur.

Dış kuvvetler bu nedenle yıkıcı ya da düzleştirici kuvvetler olarak düşünülebilir.

İç kuvvetler ise dağ oluşumu, kıta oluşumu, volkanizma ve depremlerden oluşur.

Bunlar yeryüzünü daha hızlı ve büyük ölçekli biçimde şekillendirir.

İç kuvvetlerin etkisiyle yer şekilleri yükselebilir, kıvrılabilir, kırılabilir; yeni dağlar ya da çukur alanlar oluşabilir.

Bu nedenle iç kuvvetler yapıcı kuvvetlerdir.

Türkiye’nin bugünkü yüzeyini anlamak için bu iki kuvvetin birlikte çalıştığını görmek gerekir: iç kuvvetler engebe kazandırır, dış kuvvetler bu engebeyi aşındırır ve biriktirme alanları oluşturur.

Dağların Doğu-Batı Uzanışı

Türkiye’de yüzey şekillerinin en önemli genel özelliklerinden biri, dağların çoğunlukla doğu-batı doğrultusunda uzanmasıdır.

Bu uzanışın birden fazla sonucu vardır.

Öncelikle kuzey-güney yönlü ulaşım daha zor ve maliyetli hâle gelir.

Çünkü bu yönde hareket etmek isteyen yollar, dağ kuşaklarını kesmek zorunda kalır.

Ulaşımın zorlaşması yalnızca yol yapımıyla ilgili değildir; bölgeler arası ekonomik bağlantı, iklim geçişleri ve yerleşme düzeni üzerinde de etkili olur.

Dağların doğu-batı uzanışı akarsuların da genellikle doğu-batı yönlü uzanmasıyla ilişkilendirilir.

Ayrıca bu uzanış Türkiye’de karasal iklim alanının genişlemesine katkı sağlar.

Kıyıya paralel dağlar deniz etkisinin iç kesimlere sokulmasını sınırlandırır.

Bu durum özellikle Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında belirgindir.

Ege Bölgesi’nde dağların kıyıya dik uzanması özel bir durum oluşturur.

Bu nedenle kıyıda girinti çıkıntı fazladır, hinterlant geniştir, delta oluşumu fazladır, falez oluşumu azdır, kıyı ile iç kesimler arası ulaşım daha kolaydır ve iklim farklılığı daha azdır.

Buna karşılık Akdeniz ve Karadeniz’de dağlar kıyıya paralel uzandığından kıyıda girinti çıkıntı az, kıyı derinliği fazla, kıta sahanlığı dar, doğal liman sayısı az, hinterlant dar, falez oluşumu fazla ve delta oluşumu azdır.

Kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım zorlaşır ve geçitlerle sağlanır; kıyı ile iç kesim arasında iklim farkı artar.

Yamaç yağışlarının görülmesi de bu dağ uzanışıyla ilişkilidir.

Ortalama Yükselti ve Engebenin Fazlalığı

Türkiye’nin bir başka temel özelliği ortalama yükselti ve engebenin fazla olmasıdır.

Bu durum, yer şekilleri çeşitliliğini artırır.

Engebenin fazla olduğu alanlarda kısa mesafelerde yükselti, bakı, eğim ve yerel koşullar değişir; buna bağlı olarak iklim, bitki örtüsü, toprak türü, tarım ürünü, nüfus dağılışı ve ekonomik etkinlikler de farklılaşabilir.

Bu yüzden Türkiye’de aynı dönemde farklı yerlerde farklı mevsim özellikleri yaşanabilir ve turizm çeşitliliği artar.

Yükselti ve engebe, gerçek alan ile iz düşüm alanı arasındaki farkı da artırır.

Gerçek alan, yüzeydeki engebeleri hesaba katar; iz düşüm alanı ise bu engebeleri düzlem üzerinde gösterir.

Dağlık ve parçalı yüzeylerde gerçek alan daha büyük çıkar.

Bu bilgi, engebeli ülkelerde yüzey ölçümü yorumlarını doğru yapmayı sağlar.

Ulaşım bakımından yükselti ve engebe zorluk oluşturur.

Yol yapım maliyeti artar, güzergâh seçimi zorlaşır ve bazı alanlarda bağlantılar geçitlere bağlı hâle gelir.

Buna karşılık akarsular açısından yükselti ve eğim, enerji potansiyelini artırır.

Kaynak, Türkiye akarsularının yatak eğimlerinin fazla olduğunu; bu nedenle akış hızlarının, aşındırma güçlerinin ve enerji potansiyellerinin yüksek olduğunu belirtir.

Ortalama yükseltiden dolayı Doğu Anadolu akarsularının enerji potansiyeli en yüksek, Marmara akarsularının enerji potansiyeli en düşük akarsular olduğu uyarısı bu genel ilkenin bölgesel sonucudur.

Batıdan Doğuya Yükselti Artışı

Türkiye’de batıdan doğuya gidildikçe ortalama yükselti artar.

Bu artışın iklim, tarım ve akarsular üzerinde açık sonuçları vardır.

Yükselti arttıkça ortalama sıcaklıklar azalır.

Sıcaklık farkları büyür.

Tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzar ve ürün çeşitliliği azalır.

Akarsuların akış hızları ve enerji potansiyelleri yükselir.

Bu bilgi özellikle bölgeleri karşılaştırırken işe yarar.

Marmara, ortalama yükselti ve engebenin en az olduğu bölgedir.

Doğu Anadolu ise ortalama yükselti ve engebenin en fazla olduğu bölgedir.

İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu, ortalama yükseltiye ve daha sade yüzey şekillerine sahip bölgeler olarak belirtilir.

Akdeniz, doğal göl bakımından en zengin bölgedir.

İç Anadolu plato bakımından en zengin bölgedir.

Bu karşılaştırmalar, Türkiye’nin genel yer şekilleri konusunun sadece ülke ölçeğinde değil, bölge ölçeğinde de yorumlanması gerektiğini gösterir.

Jeolojik Çeşitlilik, Volkanizma ve Faylar

Türkiye’de jeolojik çeşitlilik fazladır; kaynak, birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü zamana ait arazilerin bulunduğunu belirtir.

Bu çeşitlilik yer altı kaynaklarının çeşitliliğini artırır.

Bu nedenle Türkiye’nin maden ve enerji kaynaklarını anlamada jeolojik yapı önemlidir.

Volkanik araziler de Türkiye’nin yer şekilleri içinde önemli yer tutar.

Volkanik arazilerin en yaygın olduğu bölge Doğu Anadolu’dur; onu İç Anadolu izler.

Önemli volkanik dağlar arasında Ege’de Kula Dağları, Marmara’da Uludağ, İç Anadolu’da Erciyes, Melendiz, Hasan, Karacadağ ve Karadağ, Güneydoğu Anadolu’da Karacadağ, Doğu Anadolu’da Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut sayılır.

Akdeniz ve Karadeniz’de volkanik dağ bulunmadığı, fakat volkanik arazilerin yer aldığı bilgisi dikkat çekicidir.

Akdeniz’de Hatay Hassa çevresi, Karadeniz’de Köroğlu Dağları’nın güneyi bu açıdan anılır.

Türkiye genç oluşumlu bir ülke olduğu için aktif fay kuşaklarına sahiptir.

Kaynakta Batı Anadolu, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu aktif fay kuşakları verilir ve deprem riskinin yüksek olduğu belirtilir.

Türkiye’nin üç ana fay hattı Batı Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı ve Kuzey Anadolu Fay Hattı olarak sıralanır.

Ana fay hatları birinci derece deprem bölgeleridir; bu hatlardan uzaklaştıkça deprem etkisi azalır.

Genç oluşumlu yapı aynı zamanda sıcak su kaynaklarının yaygınlığıyla da ilişkilendirilir.

Ovalar, Platolar ve Akarsu Şekilleriyle Bağlantı

Türkiye’nin yer şekilleri genel özellikleri, ovalar ve platolar konusuna da zemin hazırlar.

Plato, akarsularla parçalanmış ve çevresine göre yüksekte kalan hafif dalgalı düzlük olarak tanımlanır.

İç Anadolu, plato bakımından en zengin bölgedir; Haymana, Uzunyayla, Cihanbeyli, Obruk ve Bozok platoları buna örnektir.

Doğu Anadolu’da Erzurum-Kars ve Ardahan; Güneydoğu Anadolu’da Şanlıurfa ve Gaziantep; Akdeniz’de Teke ve Taşeli platoları sayılır.

Ovalar çevresine göre alçakta kalan geniş düzlüklerdir.

Türkiye ovalarının yükseltileri batıdan doğuya doğru artar; büyük bölümü alüvyonlarla kaplıdır ve yer altı suları bakımından zengindir.

Delta ovaları tarım ve yerleşmeye en uygun alanlardır.

Ancak ovaların büyük bölümünde tektonik köken nedeniyle deprem riski yüksektir.

Bu bilgi, düz alanların her zaman risksiz olmadığını gösterir.

Akarsuların oluşturduğu şekiller de genel yükselti ve eğimle bağlantılıdır.

Eğimin ve yükseltinin çok fazla olduğu Doğu Anadolu ve Karadeniz’in dağlık alanlarında çentik vadiler görülür.