Türkiye'nin Su Varlığı Konu Anlatımı

Türkiye'nin su varlığı konusu, ülkenin yer şekilleri ve iklim özellikleriyle doğrudan bağlantılıdır.

Bu başlıkta akarsular, göller, kapalı ve açık havzalar, barajlar ve yer altı suları ayrı ayrı görülse de aslında hepsi aynı temel mantıkla açıklanır: suyun nereden beslendiği, hangi arazi üzerinde hareket ettiği, nereye ulaştığı ve insan yaşamına hangi imkân ya da sınırlılığı getirdiği.

Türkiye ortalama yükseltisi fazla, dağlık alanları geniş ve eğim değerleri birçok bölgede yüksek olan bir ülkedir.

Bu durum akarsuların genel karakterini belirler.

Akarsu yatağı eğimli olduğunda su hızlı akar, aşındırma gücü artar, taşıdığı malzeme çoğalır ve enerji potansiyeli yükselir.

Bu nedenle Türkiye akarsuları ulaşım bakımından zayıf, hidroelektrik enerji bakımından daha elverişli kabul edilir.

Buradaki öğrenme tuzağı, bir akarsuyun büyük ya da uzun olmasını otomatik olarak ulaşıma uygun saymaktır.

Ulaşım için yalnızca su miktarı değil, eğimin azlığı, rejimin düzenliliği ve yatağın sakinliği gerekir.

Türkiye akarsularının önemli bir bölümü bu koşulları sürekli sağlamaz.

Akarsuların kısa boylu ve dar havzalı olması da ülkenin şekillenmesiyle ilgilidir.

Dağların kıyıya yakın uzandığı yerlerde akarsular kısa mesafede denize ulaşır; bu, özellikle kıyı dağlarının etkili olduğu alanlarda belirgindir.

Rejimlerinin düzensiz olması ise yağışın mevsimlere eşit dağılmaması, kar erimelerinin yılın belli dönemlerinde akımı artırması ve yaz kuraklığının bazı bölgelerde suyu azaltmasıyla açıklanır.

Doğu Anadolu akarsularında yükselti ve eğim enerji potansiyelini artırırken, Marmara çevresindeki daha alçak ve az eğimli sahalarda enerji potansiyeli düşer.

Akarsular genellikle doğu-batı doğrultusunda uzanır; bu durum da ana yer şekli hatlarıyla ilişkilidir.

Sınırlarımız içindeki en uzun akarsu olarak Kızılırmak, enerji üretimi ve sulama açısından Fırat-Dicle sistemi, taşımacılık bakımından Bartın Çayı, hızlı akış bakımından Çoruh gibi örnekler ayırt edici bilgi olarak düşünülmelidir.

Ancak bu örnekler ezber listesi gibi değil, her birinin neden öne çıktığını gösteren işaretler olarak öğrenilmelidir.

Akarsu havzası, bir akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı ve boşalttığı alandır.

Sular denize ulaşabiliyorsa açık havza, ulaşamıyorsa kapalı havza söz konusudur.

Türkiye'deki akarsuların büyük kısmı açık havzaya bağlıdır; çünkü sularını Karadeniz, Akdeniz, Ege, Marmara ya da ülke dışındaki denizlere ve körfezlere ulaştıran sistemler yaygındır.

Buna karşılık Van Gölü, Tuz Gölü, Konya, Göller Yöresi, Akşehir-Eber ve Hazar Denizi çevresi kapalı havza örnekleriyle ilişkilendirilir.

Kapalı havza oluşumunda yer şekilleri, iç kesimlerdeki çukur alanlar, kuraklık ve akarsuların denize bağlantısının kesilmesi önemlidir.

Bir bölgenin kapalı havza olması, orada hiç su bulunmadığı anlamına gelmez; suyun denize taşınamadığı anlamına gelir.

Bu ayrım özellikle sorularda karıştırılır.

Göller, oluşumlarına göre sınıflandırıldığında konu daha anlaşılır hâle gelir.

Tektonik göller yer kabuğu hareketleriyle oluşan çukurlarda su birikmesiyle ortaya çıkar.

Tuz, İznik, Sapanca, Akşehir, Beyşehir, Eğirdir, Burdur ve Hazar gibi örnekler bu başlıkla birlikte öğrenilir.

Karstik göller, kalkerli arazilerde erime çukurlarının suyla dolması sonucunda oluşur; Salda, Suğla, Kestel, Avlan, Kovada ve obruk gölleri bu mantıkla açıklanır.

Volkanik göller, volkanizma ile meydana gelen çanaklarda su birikmesiyle oluşur; Nemrut, Meke, Gölcük ve Acıgöl gibi örnekler bu gruba bağlanır.

Buzul gölleri ise yüksek dağlık alanlarda buzul aşındırmasının bıraktığı çukurlarla ilgilidir.

Burada önemli nokta, gölün bugünkü su durumundan çok oluşum mekanizmasını sormaktır.

Aynı adın farklı kaynaklarda karma yapılı göllerle birlikte anılması da mümkündür; bu nedenle ana mantık, tek bir ezbere sıkışmadan jeomorfolojik süreci kavramaktır.

Doğal set gölleri, bir vadinin ya da koyun önünün doğal bir malzemeyle kapanması sonucu oluşur.

Heyelan set göllerinde yamaçtan kayan kütle vadiyi kapatır; Tortum, Sera, Abant, Yedigöller ve Uzungöl bu türle ilişkilendirilir.

Kıyı set göllerinde kıyı oku ya da kordonu koyun önünü kapatır; Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos gibi lagünler bu mantıkla açıklanır.

Alüvyon set göllerinde akarsuların taşıdığı birikintiler etkili olur; Mogan, Eymir, Bafa ve Köyceğiz gibi örnekler bu grupta düşünülür.

Volkanik set göllerinde lav ya da tüf gibi volkanik malzemeler vadinin önünü keser; Van, Erçek, Nazik, Haçlı, Balık ve Çıldır gibi örnekler bu kapsamda ele alınır.

Yapay set gölleri ise insan eliyle yapılan barajların gerisinde su tutulmasıyla oluşur.

Barajlar içme ve kullanma suyu sağlama, taşkınları azaltma, sulama, enerji üretimi ve balıkçılık gibi işlevlerle değerlendirilir.

Fırat üzerindeki Keban, Atatürk, Karakaya ve Birecik; Kızılırmak üzerindeki Hirfanlı, Kesikköprü, Derbent ve Altınkaya gibi örnekler akarsu-baraj eşleştirmelerinde dikkat gerektirir.

Yer altı suları ve kaynaklar, su varlığının görünmeyen ama önemli bölümünü oluşturur.

Vadi ya da yamaç kaynakları, yer altı suyunun yamaçlardan yüzeye çıktığı yerlerde görülür ve Türkiye'de yaygındır.

Karstik kaynaklar özellikle Batı Toroslar çevresinde öne çıkar; bu kaynakların suları kireçli ve genellikle soğuktur.

Artezyen kaynaklarda su, iki geçirimsiz tabaka arasında basınç altında bulunur ve sondaj gibi yollarla yüzeye çıkar; Ergene, Bursa, İnegöl, Eskişehir, Konya, Malatya, Erzurum ve Gediz ovaları bu örneklerle birlikte anılır.

Fay kaynakları ise kırık hatlarıyla ilişkilidir; sıcak olanları kaplıca, ılık olanları ılıca olarak adlandırılır.

Bu bölümde karşılaştırma yaparken yüzey suyu ile yer altı suyunu ayırmak, kaynak türünü çıkış koşuluna göre tanımak ve bölge-oluşum ilişkisini birlikte kurmak gerekir.

Türkiye'nin su varlığı böyle okunduğunda, konu tek tek adlar listesinden çıkıp yükselti, eğim, jeoloji, iklim ve insan kullanımı arasındaki bütünlüklü ilişkiye dönüşür.

Denizler de su varlığı başlığında dolaylı biçimde önem taşır; çünkü akarsuların hangi havzaya bağlandığı, deltaların oluşup oluşmadığı ve kıyıdaki biriktirme süreçleri deniz koşullarıyla ilişkilidir.