Türkiye'nin Bitki Örtüsü Konu Anlatımı

Türkiye’nin bitki örtüsü, ülkenin coğrafi çeşitliliğinin en görünür sonuçlarından biridir.

Bitki örtüsü bir yerde doğal koşullar altında gelişen bitki topluluklarını anlatır; bu nedenle iklim, yükselti, toprak, eğim, bakı ve insan etkisi birlikte düşünülmelidir.

Türkiye’de kısa mesafede sıcaklık ve yağış koşulları değişebildiği için bitki toplulukları da kısa mesafede farklılaşır.

Aynı bölgede kıyıdan dağ yamaçlarına çıkıldığında ya da denize bakan yamaçtan içe bakan yamaca geçildiğinde bitki türleri değişebilir.

Bu durum, bitki örtüsünü yalnız bölge adı ezberiyle öğrenmenin yetersiz olduğunu gösterir.

Türkiye’de bitki toplulukları genel olarak ormanlar, çalı toplulukları ve ot toplulukları olarak ele alınır.

Ormanlar, nem ve yağış koşullarının ağaç yetişmesine elverişli olduğu alanlarda gelişir.

Karadeniz ormanları, Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında ve Marmara Denizi’nin kuzey kesimlerinde yaygındır.

Karadeniz ikliminde yaz kuraklığının belirgin olmaması, yağışın yıl içine daha dengeli yayılması ve nemli koşulların sürekliliği, gür ormanların oluşmasını sağlar.

Bu alanlarda orman altı bitki örtüsü de zengindir.

Dağların kuzeye bakan yamaçlarında nemli etki daha güçlü olduğu için ormanlar daha gür olabilir; güneye bakan ve içe dönük yamaçlarda ağaç türleri azalabilir.

Karadeniz ormanlarında yükseltiye bağlı kuşaklanma önemlidir.

Kıyıya yakın alçak kesimlerde geniş yapraklı ormanlar görülür; kayın, gürgen, kestane, meşe, ıhlamur ve kızılağaç gibi türler bu kuşağın karakterini oluşturur.

Daha yukarıda geniş yapraklı ve iğne yapraklı türlerin birlikte bulunduğu karma ormanlar yer alır.

Daha yüksek ve serin kesimlerde ise ladin, köknar, karaçam ve sarıçam gibi iğne yapraklı ormanlar belirginleşir.

Buradaki temel mantık, yükseldikçe sıcaklığın azalması ve bitki türlerinin bu değişime uyum sağlamasıdır.

Öğrenme tuzağı, Karadeniz’de orman varlığını tek tip kabul etmektir; oysa kıyıdan dağa doğru türler kuşaklar halinde değişir.

Akdeniz ormanları, Akdeniz ikliminin etkili olduğu Toros Dağları’nın denize bakan kesimlerinde yaygındır.

Kıyı kuşağında kızılçam önemli bir ağaç türüdür.

Kızılçamın yaygınlığı, sıcak ve kurak yaz koşullarına uyumuyla ilişkilidir; reçinesinin fazla olması ise yangın riskini artıran özelliklerden biridir.

Kızılçam ormanlarının tahrip edildiği alanlarda maki toplulukları görülür.

Kıyıdan yükseklere çıkıldıkça sıcaklık azalır ve yağış koşulları değişir; bu nedenle meşe ormanları, daha yukarıda sedir, göknar, karaçam ve ardıç gibi iğne yapraklı türler ortaya çıkar.

Akdeniz bitki örtüsünde dikkat edilmesi gereken nokta, makinin yalnız başına “orman yokluğu” anlamına gelmemesi, çoğu yerde iklimin ve tahribatın birlikte oluşturduğu dayanıklı çalı topluluğu olmasıdır.

Batı Anadolu ormanları, Karadeniz ve Akdeniz bitki özelliklerinin karşılaştığı alanlar olarak düşünülebilir.

Ege ve Güney Marmara kıyılarında kızılçam, meşe ve karaçam gibi türler yaygındır.

Yükselti arttıkça kıyıdaki kızılçamların yerini karaçam ve meşe toplulukları alabilir.

Bazı kuzeye bakan yamaçlarda Karadeniz’e özgü kayın türlerine rastlanması, bakı ve nem etkisinin bitki örtüsünü nasıl değiştirdiğini gösterir.

Bu nedenle Batı Anadolu’yu yalnız makiyle, yalnız kızılçamla ya da yalnız bozkırla açıklamak eksik olur; geçiş ve yükselti etkisi burada belirgindir.

Ot toplulukları içinde bozkır ve çayır ayrımı önemlidir.

Bozkır, kurak ve yarı kurak alanlarda ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığıyla sararan kısa boylu ot topluluklarıdır.

İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu’nun bazı alanları, Trakya’nın iç kesimleri ve İç Batı Anadolu’da yaygındır.

Bozkırın varlığı, genel olarak karasal iklim ve yaz kuraklığıyla ilişkilidir.

Çayırlar ise daha çok dağların ağaç yetişme sınırının üst kesimlerinde, serin ve nemli koşullarda görülür.

Alpin çayırlar ilkbaharda yeşerir ve yazın da yeşil kalabilir.

Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar ve Erzurum, Kars, Ardahan platoları çayırların geliştiği alanlara örnek verilir.

Bozkır ile çayırı karıştırmamak gerekir: Bozkır yaz kuraklığında sararan kısa otları, çayır ise yüksek ve serin alanların daha yeşil ot örtüsünü çağrıştırır.

Çalı toplulukları içinde maki, garig ve psödomaki ayrı ayrı öğrenilmelidir.

Maki, Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde gelişen, kuraklığa dayanıklı, kısa boylu ağaççık ve çalılardan oluşan bitki örtüsüdür.

Kök sistemlerinin gelişmiş olması, yaz kuraklığına dayanma kabiliyetini destekler.

Maki Akdeniz’de daha yükseklere çıkabilirken, Ege’de ve Güney Marmara’da sıcaklık koşullarına bağlı olarak daha sınırlı yükseltilerde görülür.

Garig, makinin tahrip edildiği alanlarda ortaya çıkan daha kısa boylu çalı topluluğudur.

Psödomaki ise Karadeniz kıyılarında ormanların tahrip edilmesiyle gelişen çalı örtüsüdür.

Psödomaki adındaki “yalancı” vurgusu, onun Akdeniz ikliminin asli makisi olmadığını, farklı bir iklim ortamında tahribat sonucu oluştuğunu anlatır.

Türkiye’nin endemik bitki zenginliği de bitki örtüsü konusunun önemli parçasıdır.

Endemik bitki, doğal olarak belirli bir alanda yaşayan ve başka sahalarda görülmeyen bitki türüdür.

Türkiye’de endemik türlerin fazlalığında iklim çeşitliliği, yer şekillerinin kısa mesafede değişmesi, geçmiş jeolojik ve iklimsel süreçler ile toprak farklılıkları etkilidir.

Sığla, Datça hurması, Kazdağı köknarı, kasnak meşesi, ispir meşesi, Anzer çayı, safran ve ters lale gibi örnekler bu çeşitliliği somutlaştırır.

Ancak öğrenirken tek tek tür ezberinden önce dağılış mantığını kurmak gerekir.

Bitki örtüsü sorularında en sağlam yol, iklim tipi, yağış rejimi, yükselti ve tahribat ilişkisini birlikte okumaktır.

Karadeniz denince her mevsim yağış ve orman; Akdeniz denince yaz kuraklığı, kızılçam, maki ve garig; karasal iç kesimler denince bozkır; yüksek serin dağlık alanlar denince çayır akla gelmelidir.

Fakat bu eşleştirmeler mutlak değil, doğal koşulların genel sonucudur.

İnsan etkisi ormanı çalıya, makiyi garige dönüştürebilir; yükselti kıyı ikliminin beklenen bitkisini değiştirebilir; bakı aynı dağın iki yamacını farklılaştırabilir.

Bu nedenle Türkiye’nin bitki örtüsü, ezberlenen bitki adlarından çok doğal ortam ilişkilerini yorumlama konusudur.

Bitki örtüsü konusunda insan etkisini doğal koşullardan ayırmak da önemlidir.

Ormanların kesilmesi, yangınlar, otlatma baskısı ya da tarım alanı açma gibi süreçler doğal bitki örtüsünün görünümünü değiştirebilir.

Bu nedenle bir yerde çalı topluluğu görülmesi, oranın doğal olarak ormansız olduğu anlamına gelmeyebilir.

Akdeniz’de kızılçam ormanlarının tahrip edildiği alanlarda makinin belirginleşmesi, makinin de tahribiyle garigin ortaya çıkması bu zinciri gösterir.

Karadeniz kıyılarında orman tahribi sonrasında psödomaki oluşması ise aynı görünüşe benzeyen çalı topluluklarının farklı iklim kökenlerine sahip olabileceğini anlatır.

Bu ayrım, özellikle maki ile psödomaki sorularında belirleyicidir.