Türkiye'nin İklimi Konu Anlatımı

Türkiye’nin iklimi, tek bir sebebe indirgenemeyecek kadar çeşitlidir.

Ülke 36 ile 42 derece kuzey enlemleri arasında yer aldığı için orta kuşakta bulunur ve genel olarak ılıman iklim koşullarına sahiptir.

Fakat bu bilgi tek başına Türkiye’de neden aynı anda farklı sıcaklık, yağış ve bitki örtüsü koşullarının görüldüğünü açıklamaz.

Kıyıdan iç kesime geçiş, batıdan doğuya yükseltinin artması, dağların denize paralel ya da dik uzanması, bakı ve rüzgâr yönleri iklimi yerel ölçekte değiştirir.

Bu yüzden Türkiye iklimini öğrenirken önce genel konumu, sonra bu konumu değiştiren yer şekli ve deniz etkilerini birlikte düşünmek gerekir.

Ekvator’a olan uzaklık, sıcaklığın yeryüzündeki temel dağılışını belirleyen matematik konum unsurudur.

Ekvator’dan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının düşme açısı küçülür ve sıcaklık genel olarak azalır.

Türkiye, kutuplara göre Ekvator’a daha yakın olduğu için ılıman kuşakta değerlendirilir.

Bu durum dört mevsimin belirgin yaşanmasına ve aşırı kutup ya da ekvatoral koşulların görülmemesine zemin hazırlar.

Ancak Türkiye’nin kuzeyi ile güneyi arasında bile enlemden kaynaklanan sıcaklık farkı vardır; güney kıyıları kuzey kıyılarından genel olarak daha sıcaktır.

Sınavlarda enlem etkisi çoğu zaman “güneyden kuzeye sıcaklığın azalması” veya “Türkiye’nin orta kuşakta yer alması” üzerinden sorulur.

Yine de yalnız enleme bakmak yeterli değildir; çünkü yükselti ve denizellik bu genel kuralı yer yer değiştirir.

Karasallık ve denizellik Türkiye ikliminin en belirgin ayrımlarından birini oluşturur.

Denizler geç ısınıp geç soğuduğu için yazın çevresindeki kara alanlarını serinletir, kışın ise ılıklaştırır.

Üç tarafı denizlerle çevrili olan Türkiye’de kıyı kesimlerinde yıllık sıcaklık farkları iç bölgelere göre daha düşüktür.

İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu gibi deniz etkisinden uzak alanlarda karasallık artar; yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlı olabilir.

Karasallık yalnız sıcaklık farkını değil, bitki örtüsünü de etkiler.

İç kesimlerde bozkırın yaygın olması, karasal iklim koşullarının doğal sonucudur.

Denizellik ise kıyılarda daha ılıman kışlar ve bazı alanlarda daha düzenli nem koşulları oluşturur.

Dağların uzanışı, denizel etkinin iç bölgelere ulaşıp ulaşmayacağını belirler.

Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında dağlar büyük ölçüde kıyıya paralel uzanır.

Bu durumda nemli hava kütleleri iç kesimlere kolay geçemez, kıyı ile iç kesim arasında iklim farkı belirginleşir.

Akdeniz iklimi güney kıyılarında çoğu yerde dar bir kıyı kuşağında etkili olur; Karadeniz iklimi de Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında ve kıyı şeridinde yoğunlaşır.

Ege’de ise dağlar denize dik uzandığından denizel hava vadiler boyunca içeri sokulabilir.

Bu nedenle Ege’de Akdeniz ikliminin etkisi iç kesimlerde daha fazla hissedilir ve kıyı-iç kesim farkı daha yumuşak olabilir.

Bu ilişki, kıyı tipleriyle iklim konusunu birbirine bağlar.

Yükselti, Türkiye iklimini güçlü biçimde değiştiren başka bir unsurdur.

Bir yer deniz seviyesinden yükseldikçe sıcaklık düşer.

Türkiye’nin ortalama yükseltisinin fazla olması, ülkenin aynı enlemdeki daha alçak alanlara göre daha serin ve yer yer daha sert iklim koşullarına sahip olmasına yol açar.

Batıdan doğuya doğru ortalama yükseltinin artması, Doğu Anadolu’da kışların sert geçmesi, tarım ürünlerinin olgunlaşma süresinin uzaması ve sıcaklık farklarının artmasıyla ilişkilidir.

Yükselti aynı zamanda kısa mesafelerde iklim, bitki örtüsü, toprak ve tarım ürünü farklılıkları yaratır.

Bir kıyı kentinden yakınındaki dağlık alana çıkıldığında sıcaklık ve yağış koşullarının değişmesi bu yüzden doğaldır.

Bakı, özellikle dağlık alanlarda iklimi yerel ölçekte etkiler.

Türkiye Kuzey Yarım Küre’de bulunduğu için dağların güney yamaçları güneş ışınlarını daha uygun açıyla alır ve kuzey yamaçlara göre daha fazla ısınır.

Bu durum karın yerde kalma süresi, bitki gelişimi, tarım faaliyetleri ve yerleşme tercihi üzerinde etkili olabilir.

Bakı etkisi, genel iklim tipini değiştirmez; fakat aynı dağın iki yamacı arasında sıcaklık ve nem farkı oluşturabilir.

Sınavlarda bakı, çoğunlukla “güney yamaçların daha sıcak olması” biçiminde sorulur.

Bu nedenle bakıyı enlemle karıştırmamak gerekir: enlem kuzey-güney konumun genel sonucudur, bakı ise yamaçların güneşe dönüklüğüyle ilgilidir.

Rüzgârlar, geldikleri bölgenin sıcaklık özelliğini taşıyarak iklim üzerinde kısa süreli değişim yapar.

Türkiye’de güneyden esen rüzgârlar sıcak hava, kuzeyden esen rüzgârlar soğuk hava getirir.

Lodos, kıble ve keşişleme gibi güneyli rüzgârlar sıcaklığı yükseltici etki yaparken; karayel, yıldız ve poyraz gibi kuzeyli rüzgârlar sıcaklığı düşürebilir.

Rüzgârların etkisi, sürekli iklim tipinden çok hava durumundaki değişmelerle ilişkilidir; fakat sınavlarda yön bilgisi üzerinden sıcaklık yorumu yaptırabilir.

Rüzgârın adı ezberlense bile yönü bilinmiyorsa soru çözülemez.

Bu nedenle rüzgârları harita üzerindeki geliş yönleriyle birlikte öğrenmek gerekir.

Bu faktörlerin birleşmesiyle Türkiye’de üç ana iklim tipi öne çıkar.

Karasal iklim denizlerden uzak iç kesimlerde yaygındır; yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlıdır, doğal bitki örtüsü bozkırdır.

Akdeniz iklimi Akdeniz, Ege ve Marmara kıyılarında görülür; yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır, doğal bitki örtüsü makidir.

Akdeniz kıyılarında dağların paralel uzanması bu iklimin içeri yayılışını sınırlar; Ege’de dik uzanış etki alanını genişletir.

Karadeniz iklimi Karadeniz kıyılarında, dağların denize paralel uzanmasıyla kıyı şeritlerinde etkilidir; her mevsim yağışlıdır, en çok yağışı sonbaharda alır, yazlar serin, kışlar ılık ve yağışlı geçer, yıllık sıcaklık farkı azdır ve orman bitki örtüsü yaygındır.

Böylece Türkiye’nin iklimi, konumdan başlayan fakat yer şekilleriyle ayrıntılanan bir sistem olarak kavranmalıdır.

Türkiye iklimini çalışırken faktörler ile iklim tiplerini birbirinden koparmamak gerekir.

Karasal iklimin iç kesimlerde yaygınlaşması yalnız denizden uzaklıkla değil, dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde denizel etkinin içeri girememesiyle de ilgilidir.

Akdeniz ikliminin Ege’de iç kesimlere sokulabilmesi dağların denize dik uzanışıyla açıklanır.

Karadeniz ikliminin her mevsim yağışlı olması ise kıyı boyunca nemli hava ve dağların denize bakan yamaçlarıyla birlikte düşünülür.