Türkiye'nin Bölgesel Kalkınma Projeleri Konu Anlatımı

Türkiye’nin bölgesel kalkınma projeleri, coğrafyada “işlevsel plan bölgeleri” başlığı altında düşünülmelidir.

İşlevsel bölge, doğal sınırları veya klasik coğrafi bölge ayrımını tek başına esas alan bir alan değil, belirli bir planlama amacına göre seçilen ve ortak kalkınma sorunları ya da potansiyelleri bulunan alandır.

Kaynakta ilk bölgesel kalkınma çalışmalarının 1950’li yılların sonlarına doğru başladığı, potansiyeli tespit edilen on altı bölge üzerinden çalışmalar yürütüldüğü, daha sonra istenen gelişmeler sağlanamayınca altı büyük proje üzerinde yoğunlaşıldığı belirtilir.

Bu altı proje Güneydoğu Anadolu Projesi, Doğu Anadolu Projesi, Doğu Karadeniz Projesi, Zonguldak Bartın Karabük Projesi, Konya Ovası Projesi ve Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi olarak öğrenilmelidir.

Sınavlarda bu projeler çoğu zaman kısaltmalarıyla verilir; GAP, DAP, DOKAP, ZBK, KOP ve YHGP kısaltmalarının hangi bölgeye ve hangi temel hedefe bağlandığı karıştırılmamalıdır.

GAP, kaynakta Türkiye’nin ilk bölgesel kalkınma projesi olarak anlatılır.

Proje 1970’lerde başlangıçta sulama ve hidroelektrik enerji üretimi amacıyla ortaya çıkmış, 1989’da yasal dayanağına kavuşarak sosyoekonomik şartları iyileştirmeyi hedefleyen daha geniş bir kalkınma projesine dönüşmüştür.

Kapsamında Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Siirt, Şırnak, Batman ve Kilis illerinin tamamı veya belli bölümleri yer alır.

GAP’ın amaçları yalnızca baraj yapmak değildir.

Proje ekonomik gelişimi artırarak bölgenin diğer bölgelerle gelir farklılıklarını azaltmayı, kır ve kent alanlarının altyapısını geliştirmeyi, konut ihtiyacını karşılamayı ve mevcut konutları iyileştirmeyi, ulaştırma hizmetlerini geliştirmeyi, eğitim seviyesini yükseltmeyi, kurumlar arasında eşgüdüm sağlamayı ve sanayi, maden, tarım, ormancılık, sağlık, kültür, turizm ve enerji alanlarında koşulları iyileştirmeyi hedefler.

Fırat Dicle Havzası’nda barajlar, hidroelektrik santralleri ve geniş sulama sistemleri öngörülmüştür.

Sulamanın tamamlanmasıyla yaş sebze, meyve ve endüstri bitkileri üretiminde artış beklenir.

Pamuk, mısır ve soya gibi ürünler bu bağlamda hatırlanmalıdır.

Hayvancılığın ve yem bitkilerinin geliştirilmesi, su ürünleri potansiyelinin artması, tarıma dayalı sanayinin diğer sanayi kollarını da desteklemesi ve sağlık altyapısının gelişmesi de GAP’ın çok boyutlu karakterini gösterir.

DOKAP, Doğu Karadeniz Projesidir.

Artvin, Bayburt, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize, Samsun, Tokat ve Trabzon illeri bu proje kapsamında sayılır.

DOKAP’ın amaçları bölgenin sosyokültürel gelişimini sağlamak, ekonomik yapıyı güçlendirmek, ulaşım ve iletişim hizmetlerini geliştirmek ve kıyı kesimde ürün çeşitliliğini artırmaktır.

Bölgenin önemli orman varlığı, orman ürünleri ve orman endüstrisi açısından kaynak oluşturur.

Balıkçılık hem denizde hem de kara içi sularda önemli bir potansiyel taşır.

Yer şekilleri sanayi ve tarım faaliyetlerini sınırladığı için balıkçılık yöre halkı açısından özel bir ekonomik faaliyettir.

Buradaki sınav tuzağı, DOKAP’ı sadece kıyı illeriyle sınırlı sanmaktır; kaynakta Tokat ve Bayburt gibi iç kesim bağlantılı iller de kapsamda yer alır.

YHGP, Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesidir.

Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat illerini kapsar.

Bu proje havza mantığıyla düşünülmelidir.

Amaçları Yeşilırmak ve kollarındaki kirlilik alanlarını belirleyip önlem almak, proje alanında erozyonla mücadele etmek, akış rejimini düzenleyici çalışmalar yapmak ve ekonomik ile sosyokültürel kalkınmayı sağlamaktır.

Dolayısıyla YHGP, sadece tarımsal gelir artışı veya sanayi yatırımı şeklinde daraltılmamalıdır; çevre, akarsu rejimi ve havza yönetimi karakteri belirgindir.

DAP, Doğu Anadolu Projesidir.

Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkari, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Tunceli, Van ve Sivas illeri bu proje içinde gösterilir.

DAP’ın amaçları gıda, tarım ve hayvancılık sektöründe verimlilik ve katma değeri artırmak, kişi başına geliri yükseltmek, bölgeler arası ekonomik farklılıkları azaltmak, bölge dışına göçü azaltmak ve göçe bağlı sorunları en aza indirmek, kırsal ve kentsel refahı yükseltmek, altyapı, kentleşme ve çevre koruma sorunlarını gidermektir.

Bu hedefler, Doğu Anadolu’nun yüksek ve geniş alanlarında tarım ve hayvancılık potansiyeli ile göç sorununun birlikte ele alındığını gösterir.

Sivas’ın DAP kapsamında kaynakta yer alması sınavlarda dikkat isteyen bir ayrıntıdır.

ZBK, Zonguldak Bartın Karabük Projesidir.

Bu proje, kömür ve çeliğe dayalı sanayiye bağımlılığı azaltarak yeni iş sahaları oluşturmak için hazırlanmıştır.

Kapsam illeri adından da anlaşılacağı üzere Zonguldak, Bartın ve Karabük’tür.

Amaçları, özelleştirilen veya küçülen bazı sanayi ve madencilik kuruluşlarının doğuracağı ekonomik ve sosyal sonuçları belirlemek, yeni iş imkanlarıyla bölge dışına göçü önlemek, imalat sanayi ve hizmetler sektöründe istihdam alanları oluşturmak, özel sektör faaliyetlerini geliştirmek, yatırım alternatiflerini belirlemek, tarım ve ormancılıkta verimliliği artırmak, orta ve uzun dönemli bölgesel gelişme planı hazırlamak ve gelecekteki yatırım alanlarını tanımlamaktır.

Bu bölge taş kömürü ve yer altı kaynaklarıyla, buna bağlı demir çelik sanayisiyle tanınır; ancak projenin ana vurgusu mevcut bağımlılığı azaltma ve çeşitlendirmedir.

KOP, Konya Ovası Projesidir.

Aksaray, Karaman, Konya, Niğde, Nevşehir, Kırıkkale, Kırşehir ve Yozgat illerinden oluşur.

Amaçları tarımsal yapıda değişimi ve sürdürülebilirliği sağlamak, sanayi, ticaret, ulaşım ve enerji sektörlerini güçlendirmek, eğitim, sağlık, kültür ve sosyal hizmetlere erişimi artırmak, bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak, yenilikçi yaklaşımla rekabet gücünü geliştirmek, ekonomik ve sosyal kapasiteyi güçlendirmek ve refah düzeyini yükseltmektir.

KOP’u sadece Konya iliyle sınırlamak yanlıştır; proje adı ova merkezli olsa da kapsamı daha geniştir.

KPSS’de en sık yapılan hatalar proje kısaltmalarını karıştırmak, projeleri klasik coğrafi bölge sınırlarıyla birebir aynı sanmak ve amaçları tek sektöre indirgemektir.

GAP’ta sulama ve enerji başlangıç noktasıdır ama sosyal ve ekonomik kalkınma hedefleri geniştir.