Fiziki Haritalar Konu Anlatımı

Fiziki haritalar, yeryüzünün kabartısını ve yükselti farklarını görsel olarak okumaya yarayan haritalardır.

KPSS coğrafyada bu konu yalnız “renkler neyi gösterir” sorusundan ibaret değildir; asıl beceri, fiziki haritada görülen yükselti, engebe, dağ uzanışı, ova ve plato dağılışı gibi bilgileri Türkiye’nin iklimi, ulaşımı, akarsuları, tarımı ve nüfus dağılışıyla ilişkilendirebilmektir.

Bir fiziki harita, harita üzerindeki yüzey şekillerini sadeleştirir; dağlık alanları, çukur sahaları, kıyı ovalarını, yüksek platoları ve akarsu vadilerini aynı bakış içinde karşılaştırma imkanı verir.

Bu nedenle fiziki harita okuma, ezberi mekana bağlayan ana araçtır.

Türkiye’nin yer şekilleri iç ve dış kuvvetlerin birlikte etkisiyle oluşmuştur.

İç kuvvetler dağ oluşumu, kıta oluşumu, volkanizma ve depremler gibi yapıcı süreçlerdir; yeryüzünü yükseltir, kırar, kıvırır ve büyük yer şekilleri meydana getirir.

Dış kuvvetler ise akarsu, buzul, rüzgar ve dalga gibi aşındırıcı güçlerdir; engebeleri aşındırır, taşıdığı malzemeyi çukur alanlara biriktirir ve uzun süreçte yüzeyi düzleştirmeye çalışır.

Fiziki haritada görülen şekiller, bu iki grup kuvvetin ortak sonucudur.

Haritada bir dağlık alanın koyu tonlarla, bir kıyı ovasının alçak saha olarak seçilmesi, yalnız bugünkü görüntüyü değil, bu oluşum süreçlerinin sonucunu da yansıtır.

Türkiye fiziki haritasını okurken ilk büyük ipucu dağların genel uzanışıdır.

Türkiye’de dağlar büyük ölçüde doğu-batı yönlü uzanır.

Bu durum kuzey-güney yönlü ulaşımın daha zor ve maliyetli olmasına neden olur.

Akarsuların önemli bir kısmının doğu-batı doğrultulu uzanışı da bu genel yapıyla bağlantılıdır.

Dağların uzanışı aynı zamanda kıyıların biçimini ve kıyı ile iç kesim arasındaki bağlantıyı etkiler.

Ege Bölgesi’nde dağlar kıyıya dik uzandığı için kıyıda girinti çıkıntı artar, hinterlant genişler, delta oluşumu kolaylaşır, falez oluşumu azalır ve kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım daha kolaydır.

Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında ise dağlar kıyıya paralel uzandığından kıyı çizgisi daha az girintili çıkıntılı, kıta sahanlığı daha dar, doğal liman sayısı daha sınırlı, hinterlant daha dar ve falez oluşumu daha yaygındır.

Kıyı ile iç kesim arasında ulaşım çoğu yerde geçitlerle sağlanır.

Bu bilgi fiziki haritada kıyıya yakın dağ kuşaklarını görerek yorumlanabilir.

Fiziki haritalarda yükselti ve engebe bilgisi Türkiye için özellikle önemlidir.

Türkiye’nin ortalama yükseltisi ve engebesi fazladır.

Bu durum yer şekilleri çeşitliliğini artırır, gerçek alan ile izdüşüm alanı arasındaki farkı büyütür, ulaşımı zorlaştırır ve yol yapım maliyetini yükseltir.

Akarsular açısından sonuç daha nettir: eğim fazla olduğunda akarsuların yatak eğimi, akış hızı ve enerji potansiyeli artar.

Sınavda bir bölgede hidroelektrik potansiyelin yüksekliği, akarsu aşındırmasının güçlü olması ya da vadilerin derin yarılması sorulduğunda fiziki haritadaki engebe ve yükselti bilgisi kullanılmalıdır.

Buna karşılık düz ve alçak alanlarda ulaşım, yerleşme ve tarım genellikle daha elverişli hale gelir; bu da ovaların fiziki haritada ayrı bir dikkatle okunmasını gerektirir.

Türkiye’de batıdan doğuya gidildikçe ortalama yükselti artar.

Fiziki haritada bu, doğu kesimlerin daha yüksek ve engebeli görünmesiyle izlenir.

Bu yükselti artışı ortalama sıcaklıkların azalmasına, sıcaklık farklarının artmasına, tarım ürünlerinin olgunlaşma süresinin uzamasına ve ürün çeşitliliğinin azalmasına yol açar.

Akarsuların akış hızı ve enerji potansiyeli de doğuya doğru yükseltiyle birlikte artma eğilimindedir.

Bu yüzden fiziki harita yalnız topografya bilgisi vermez; yükseltinin sıcaklık, tarım ve akarsu özellikleri üzerindeki etkisini görmeye yardım eder.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken tuzak, her sonucu sadece yükseltiye bağlamamaktır.

Kıyı konumu, dağların uzanışı, iklim ve jeolojik yapı da yer şekilleriyle birlikte düşünülür.

Fiziki haritada renklerin yorumu lejantla birlikte yapılır.

Kaynakta kıyı ovalarının 0-200 metre yükselti aralığında olduğu ve fiziki haritalarda yeşil renkte gösterildiği belirtilir.

Bu bilgi önemli bir sınav uyarısıdır: fiziki haritadaki yeşil renk ormanı veya verimli tarım alanını doğrudan göstermez; alçak yükseltiyi gösterir.

Bir alanın yeşil görünmesi o yerde mutlaka yoğun bitki örtüsü bulunduğu anlamına gelmez.

Aynı şekilde yüksek alanların farklı tonlarla gösterilmesi de kuraklık ya da çıplaklık bilgisi vermez; yükselti basamağına işaret eder.

Harita okurken önce lejant, sonra yükselti aralığı, ardından yer şeklinin adı ve çevresiyle ilişkisi değerlendirilmelidir.

Türkiye’nin bölgesel yüzey şekilleri fiziki harita üzerinde belirgin farklar gösterir.

Marmara Bölgesi ortalama yükselti ve engebenin en az olduğu bölgedir; bu nedenle fiziki haritada daha sade bir görünüm verir.

Doğu Anadolu Bölgesi ise ortalama yükselti ve engebenin en fazla olduğu bölgedir; yüksek plato ve dağlık alanların genişliği burada açıkça seçilir.

İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu, ortalama yükseltiye sahip daha sade yüzey şekilleriyle dikkat çeker.

İç Anadolu plato bakımından zengindir.

Akdeniz ve Karadeniz’de kıvrım dağları, Ege’de kırık dağları yaygındır.

Bu ayrımlar, fiziki haritada yalnız adları yerleştirmek için değil, neden ulaşımın bazı kıyılarda zor, bazı kıyılarda kolay olduğunu ve neden kısa mesafede iklim ile ekonomik etkinliklerin değiştiğini anlamak için kullanılır.

Platolar ve ovalar fiziki harita okumanın iki temel yer şeklidir.

Plato, çevresine göre yüksekte kalan geniş düzlükleri; ova ise çevresine göre alçakta kalan geniş düzlükleri ifade eder.

Türkiye’de İç Anadolu platoları, Güneydoğu Anadolu platoları, Erzurum-Kars ve Ardahan platoları gibi alanlar, yükselti ve iklimle ilişkili ekonomik etkinlikler bakımından ayrılır.

Erzurum-Kars platosu en yüksek ve geniş plato olarak, Çatalca-Kocaeli platoları en alçak platolar olarak öğrenilmelidir.

Ovaların yükseltisi ise batıdan doğuya doğru artar.

Delta ovaları akarsuların denize ulaştığı yerlerde veya yakınlarında biriktirme sonucu oluşur; kıyı derinliğinin az, kıta sahanlığının geniş, gelgit etkisinin zayıf, akarsu yükünün fazla ve kıyı akıntılarının güçlü olmaması delta oluşumunu kolaylaştırır.

Fiziki harita, bu ovaların kıyıdaki alçak konumunu göstermesi bakımından önemlidir.

Sınavda fiziki harita yorumları çoğu zaman bir sonucu haritadaki şekille eşleştirmeyi ister.

Dağlar kıyıya paralelse iç kesimle ulaşımın zorlaşması, yamaç yağışlarının görülmesi ve kıta sahanlığının daralması beklenir.

Dağlar kıyıya dikse kıyı ile iç kesim arasındaki bağlantı kolaylaşır ve girinti çıkıntı artar.