Doğu Anadolu Bölgesi Konu Anlatımı

Bölgenin Ana Anahtarı: Yükselti

Doğu Anadolu Bölgesi, Türkiye’nin bölgeleri içinde önce yükseltiyle tanınır.

Kaynak, bölgeyi hem yüz ölçümü en büyük bölge hem de ortalama yüksekliği en fazla bölge olarak tanımlar.

Bu iki bilgi birlikte düşünülmelidir: geniş alan kaplayan bölge, aynı zamanda çok yüksek ve engebeli bir yüzeye sahiptir.

Bu nedenle bölgenin tarımı, nüfusu, ulaşımı, akarsu gücü ve hayvancılığı aynı fiziki temelden etkilenir.

Doğu Anadolu’yu ezberlemek yerine, “yüksek ve dağlık yapı hangi sonuçları doğurur?” sorusuyla çalışmak daha öğreticidir.

Türkiye’nin genel yer şekilleri anlatımında batıdan doğuya gidildikçe ortalama yükseltinin arttığı belirtilir.

Bu artışın sonuçları arasında sıcaklıkların azalması, sıcaklık farklarının büyümesi, tarım ürünlerinin olgunlaşma süresinin uzaması, ürün çeşitliliğinin azalması ve akarsuların enerji potansiyelinin yükselmesi yer alır.

Bu sonuçların en belirgin okunduğu alan Doğu Anadolu’dur.

Bölgeye ait “ortalama yüksekliği en çok olan bölge” bilgisi, yalnızca bir sıra bilgisi değildir; iklimden ekonomiye kadar pek çok sonucu açıklayan merkez bilgidir.

Dağlık Yapı ve Volkanizma

Doğu Anadolu, Türkiye’de dağların en fazla ve yüksek olduğu bölge olarak verilir.

Başlıca dağlar arasında Munzur, Palandöken, Allahuekber, Aras Güneyi ve Güneydoğu Toroslar sayılır.

Bunlara Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut volkanik dağları eklenir.

Kaynağın bölge özellikleri listesinde “volkanik yapı yaygındır” ifadesi yer alır; ayrıca Türkiye’de volkanik arazilerin en yaygın olduğu bölgenin Doğu Anadolu olduğu, bunu İç Anadolu’nun izlediği belirtilir.

Bu yüzden Doğu Anadolu sorularında volkanizma, yüksek dağlar ve genç oluşumlu arazi birlikte düşünülmelidir.

Ağrı Dağı’nın Türkiye’nin en büyük dağı olarak bu bölgede bulunması, bölgenin yükselti karakterini somutlaştırır.

Van Gölü’nün de Türkiye’nin en büyük gölü olarak burada yer alması, Doğu Anadolu’nun yalnızca dağlarla değil, büyük göl havzaları ve volkanik set gölleriyle de hatırlanması gerektiğini gösterir.

Kaynakta Van, Erçek, Nazik, Haçlı, Balık ve Çıldır gölleri volkanik set gölleri arasında anılır.

Bu bilgi, bölgenin volkanik yapısını göller konusunda da karşımıza çıkarır.

Akarsular ve Hidroelektrik Potansiyel

Türkiye akarsularının genel özellikleri içinde yatak eğiminin fazla olması, akış hızını ve enerji potansiyelini artıran bir durum olarak açıklanır.

Ortalama yükseltiden dolayı Doğu Anadolu akarsularının enerji potansiyeli en yüksek akarsular olduğu özellikle vurgulanır.

Bu nedenle Doğu Anadolu, hidroelektrik enerji potansiyeli sorularında güçlü bir adaydır.

Kaynaktaki uygulama bölümünde de Doğu Anadolu’da hidroelektrik enerji potansiyelinin arttığı bilgisi pekiştirilir.

Bölgede Fırat’ın oluşumu da önemlidir.

Fırat, Doğu Anadolu’daki Karasu ve Murat akarsularının birleşmesiyle oluşur.

Kaynak, Fırat’ın en fazla enerji üretilen akarsu olduğunu ve GAP ile sulamadaki önemini belirtir.

Bu ifade Güneydoğu Anadolu’daki sulama projeleriyle bağlantı kursa da Fırat’ın kaynak alanı Doğu Anadolu’dadır.

Doğu Anadolu’nun yüksekliği akarsu gücünü artırırken, bu akarsuların aşağı havzalardaki tarım ve enerji kullanımı üzerinde de etkisi olur.

Platolar, Meralar ve Hayvancılık

Doğu Anadolu platoları olarak Erzurum-Kars ve Ardahan platoları verilir.

Kaynak, bu platolarda sert karasal iklim ve geniş mera alanları nedeniyle büyükbaş hayvancılığın geliştiğini belirtir.

Bu cümle bölgenin ekonomi mantığını çok iyi özetler: yükselti ve iklim tarımsal üretimi sınırlar; geniş meralar ise hayvancılığı destekler.

Türkiye’de hayvancılık bölümünde Doğu Anadolu için ayrı bir açıklama yapılır: bölgede iklim ve yer şekilleri tarımsal faaliyetleri olumsuz etkilediğinden birinci ekonomik faaliyet hayvancılıktır.

Bu, bölgenin “ekili dikili arazinin en az olduğu bölge” bilgisiyle doğrudan uyumludur.

Tarım alanı sınırlı, yükselti fazla ve iklim sert olduğunda ekonomik faaliyet doğal olarak otlaklara ve hayvan yetiştiriciliğine yönelir.

İnek yetiştiriciliğinin Karadeniz kıyılarıyla birlikte Doğu Anadolu’da Erzurum-Kars Bölümü’nde gelişmiş olması da bu çerçeveyi tamamlar.

Nüfus, Tarım ve Göç Mantığı

Doğu Anadolu, kaynakta nüfus yoğunluğunun en az olduğu bölge olarak verilir.

Aynı listede ekili dikili arazinin en az olduğu bölge olduğu da belirtilir.

Bu iki ifade, fiziki şartlarla beşeri dağılış arasındaki ilişkiyi kurar.

Dağlık ve yüksek alanlarda tarım yapılabilecek düz alanlar sınırlıdır; iklim koşulları ürün çeşitliliğini azaltır ve üretim sürecini uzatır.

Ulaşımın zorlaşması da iş olanaklarını ve ekonomik çeşitlenmeyi sınırlandırabilir.

Kaynağın değerlendirme sorularında Doğu Anadolu’nun en fazla göç veren bölgelerden biri olduğu, bunun en önemli nedeninin iş imkanlarının yetersizliği olduğu bilgisi yer alır.

Bu noktada dikkat edilmesi gereken şey, nüfus yoğunluğunun azlığını tek nedenle açıklamamaktır.

Kaynakta doğrudan verilen ana bağ, bölgenin yüksek ve engebeli olması, ekili dikili alanların azlığı ve iş olanaklarının yetersizliği üzerinden kurulabilir.

Hayvancılık gelişmiş olsa da bu durum tek başına bölgenin büyük nüfus çekmesini sağlamaz.

Çünkü hayvancılık, tarım dışı sektörler kadar geniş ve çeşitli istihdam yaratmayabilir.

Ovalar, Faylar ve Deprem

Türkiye’nin genç oluşumlu bir ülke olması nedeniyle Batı Anadolu, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu aktif fay kuşaklarının bulunduğu belirtilir.

Doğu Anadolu Fay Hattı, Türkiye’nin üç ana fay hattından biridir.

Kaynakta Doğu Anadolu fay hattı üzerinde oluşan başlıca ovalar arasında Amik, Elbistan, Kahramanmaraş, Malatya, Elazığ, Bingöl, Muş, Karlıova, Malazgirt ve Erzurum ovaları sayılır.

Bu bilgi iki yönden önemlidir: Birincisi, bölge tamamen dağlık olsa da tektonik ovalar bulunur.

İkincisi, bu ovaların önemli bir kısmı fay hatlarıyla ilişkili olduğundan deprem riskiyle birlikte düşünülür.

Türkiye’nin ovaları genel olarak batıdan doğuya doğru yükselti kazanır.

Doğu Anadolu’daki ovalar da bu genel ilkeye uyar; yükselti bakımından kıyı ovaları gibi değildir.

Buna rağmen ova alanları, tarım ve yerleşme için bölge içinde değerli alanlardır.

Ancak bölgenin genel karakterini değiştiren unsur ovalar değil, yüksek dağ ve plato sistemidir.

Diğer Bölgelere Göre Ayırt Etme

Doğu Anadolu’yu İç Anadolu ile karıştırmamak gerekir.