Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi Konu Anlatımı

Türkiye’nin jeolojik geçmişi, ülkenin bugünkü yeryüzü şekillerini anlamak için kronolojik bir anahtar sağlar.

Jeolojik zamanlar sadece eski dönem adları değildir; her dönem, Türkiye’de görülen dağların, platoların, fay kuşaklarının, deniz ve boğazların, bazı maden yataklarının ve yükselti özelliklerinin oluşumuyla ilişkilidir.

KPSS açısından konu, “hangi jeolojik zamanda ne oluştu” ezberinin ötesinde okunmalıdır.

Çünkü sınav soruları çoğu zaman genç oluşumlu yapı, deprem riski, sıcak su kaynakları, ortalama yükselti, yer şekilleri çeşitliliği ve yer altı kaynakları arasında bağ kurmayı ister.

Türkiye’de birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü jeolojik zamanlara ait arazilerin bulunması jeolojik çeşitliliğin fazla olduğunu gösterir; bu çeşitlilik yer altı kaynakları çeşitliliğini artıran temel nedenlerden biridir.

Türkiye’nin yer şekilleri iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur.

İç kuvvetler dağ oluşumu, kıta oluşumu, volkanizma ve depremler gibi yapıcı kuvvetlerdir; büyük yer şekillerinin yükselmesine, kırılmasına, kıvrılmasına ve yeni çukur alanların oluşmasına neden olur.

Dış kuvvetler akarsular, buzullar, rüzgarlar ve dalgalar gibi aşındırıcı güçlerdir; iç kuvvetlerin oluşturduğu engebeyi zamanla törpüler ve aşınan malzemeyi daha alçak alanlara taşır.

Türkiye’nin jeolojik geçmişini öğrenmek, bu iki kuvvet grubunun hangi dönemlerde nasıl sonuçlar verdiğini anlamaya yardım eder.

Özellikle Türkiye’nin genç oluşumlu olması, iç kuvvetlerin etkisinin yakın jeolojik dönemlerde belirgin olmasına bağlanır.

Birinci jeolojik zamanda Türkiye’de masif adı verilen sert kütleler oluşmuştur.

Kaynakta Yıldız, Menteşe, Bolu-Ilgaz, Kırşehir ve Bitlis masifleri bu eski ve dayanıklı kütlelere örnek gösterilir.

Masifler, uzun jeolojik süreçlerden geçmiş, dirençli yapılar olarak düşünülmelidir.

Bu dönemin KPSS açısından ikinci önemli sonucu Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yataklarının oluşmasıdır.

Taş kömürü ile birinci zaman bağlantısı klasik bir sınav bilgisidir.

Buradaki öğrenme tuzağı, bütün kömürleri aynı döneme yerleştirmektir; kaynakta linyit üçüncü zamanla, taş kömürü ise Zonguldak çevresi örneğiyle birinci zamanla ilişkilendirilir.

Bu ayrım, maden sorularında doğrudan belirleyici olabilir.

İkinci jeolojik zamanda Türkiye’de peneplenleşme görülmüştür.

Peneplenleşme, aşınma sonucunda deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklerin ortaya çıkmasıdır.

Bu dönem aynı zamanda denizlerde tortulaşmanın yaşandığı dönem olarak verilir.

Tortulaşma, deniz ve okyanus tabanlarında malzeme birikmesi anlamına gelir ve daha sonraki dağ oluşumu süreçleri için zemin hazırlar.

İkinci zamanın sınavdaki rolü genellikle “büyük dağ oluşumlarının esas dönemi” olmak değil, düzleşme ve tortul birikimle sonraki süreçlere hazırlık oluşturmak şeklinde anlaşılmalıdır.

Bu nedenle ikinci zaman sorularında peneplenleşme ve denizlerde tortulaşma ifadeleri bir arada düşünülür.

Üçüncü jeolojik zaman Türkiye’nin bugünkü görünümünü en güçlü biçimde etkileyen dönemlerden biridir.

Kaynakta Kuzey Anadolu Dağları ve Torosların bu dönemde oluştuğu belirtilir.

Türkiye’nin kuzey ve güneyindeki bu büyük dağ kuşakları, kıvrım dağları ve dağların uzanışı konularıyla birlikte değerlendirilir.

Üçüncü zamanda petrol, linyit, tuz ve bor yatakları oluşmuştur.

Bu bilgi yer altı kaynakları sorularında önemlidir; özellikle Türkiye’nin linyit bakımından zenginliği, genel olarak üçüncü jeolojik devirde oluşmuş olma bilgisiyle bağlantılıdır.

Aynı dönemde şiddetli kırılmalar ve depremler yaşanmıştır.

Bu kırılmalar, Türkiye’nin aktif fay kuşakları ve deprem riski konusunu anlamak için zemin oluşturur.

Üçüncü zamanın sonuna doğru Türkiye toptan yükselmeye başlamış ve platolar oluşmuştur.

Toptan yükselme, Türkiye’nin ortalama yükseltisinin fazla olmasına ve akarsu yatak eğimlerinin artmasına katkı sağlar.

Platoların oluşması da bu yükselme süreciyle birlikte düşünülmelidir.

Türkiye’de platoların geniş yer kaplaması, yalnızca bir yer şekli bilgisi değil, jeolojik gelişimin sonucudur.

Ortalama yükselti ve engebenin fazla olması yer şekilleri çeşitliliğini artırır, gerçek alan ile izdüşüm alan farkını büyütür, ulaşımı zorlaştırır, yol yapım maliyetini yükseltir ve akarsuların akış hızı ile enerji potansiyelini artırır.

Bu sonuçlar fiziki harita ve akarsu konularıyla doğrudan bağlantılıdır.

Dördüncü jeolojik zaman, Türkiye’nin bugünkü kıyı ve deniz görünümünün bazı ana unsurlarını açıklar.

Kaynağa göre Egeid karasının çökmesi sonucu Ege Denizi oluşmuştur.

İstanbul ve Çanakkale boğazları ortaya çıkmış, Karadeniz açık deniz haline gelmiştir.

Kıbrıs Adası ve İskenderun Körfezi de bu dönemde şekillenmiştir.

Türkiye’nin jeolojik oluşumu büyük ölçüde dördüncü zamanda tamamlanmıştır.

Bu dönem öğrenilirken “tamamlanma” ifadesi yanlış anlaşılmamalıdır; kaynak aynı zamanda iç ve dış kuvvetlerin faaliyetlerinin günümüzde devam ettiğini belirtir.

Yani ana jeolojik şekillenme büyük ölçüde tamamlanmış olsa da deprem, aşınma, birikme ve diğer şekillendirici süreçler sürmektedir.

Türkiye’nin genç oluşumlu ülke sayılması, oluşumunun daha çok üçüncü ve dördüncü jeolojik zaman diliminde gerçekleşmesiyle açıklanır.

Genç oluşumlu yapının en önemli sonuçlarından biri aktif fay kuşaklarının bulunması ve deprem riskinin yüksek olmasıdır.

Kaynakta Batı Anadolu, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu aktif fay kuşakları vurgulanır.

Bu bilgi, Türkiye’de depremlerin neden geniş alanlarda önemli bir doğal risk olduğunu açıklar.

Genç oluşumlu yapı sıcak su kaynaklarının yaygınlığıyla da ilişkilendirilir.

Çünkü yer kabuğunun hareketli ve kırıklı yapısı, sıcak su kaynaklarının yüzeye çıkmasını kolaylaştıran koşullar yaratır.

Bu nedenle deprem, fay, sıcak su ve genç arazi kavramları aynı mantık içinde öğrenilmelidir.

Jeolojik çeşitlilik ile genç oluşumlu yapı birbirinden ayrılmalıdır.

Jeolojik çeşitlilik, Türkiye’de farklı jeolojik zamanlara ait arazilerin bulunmasıdır ve yer altı kaynakları çeşitliliğini artırır.

Genç oluşumlu olma ise Türkiye’nin esas şekillenmesinin özellikle üçüncü ve dördüncü zamanlarda gerçekleşmesiyle ilgilidir; deprem riski, aktif faylar, sıcak su kaynakları, yükselti ve engebe gibi sonuçlarla bağlantılıdır.

Bir öğrenci “çok eski masifler var, o halde Türkiye genç değildir” sonucuna varmamalıdır.

Türkiye’de eski arazilerin bulunması, ülkenin bütün jeolojik yapısının eski olduğu anlamına gelmez.

Genç kabul edilmesinin nedeni, bugünkü ana yer şekillerinin önemli bölümünün yakın jeolojik dönemlerde şekillenmiş olmasıdır.

Volkanik araziler de Türkiye’nin yüzey şekilleri ve jeolojik yapısıyla bağlantılıdır.

Kaynakta volkanik arazilerin en yaygın olduğu bölgenin Doğu Anadolu, onu izleyen bölgenin İç Anadolu olduğu belirtilir.

Bu bilgi, Türkiye’nin yer şekilleri çeşitliliğiyle birlikte düşünülür.

Yer şekilleri çeşitliliği kısa mesafelerde iklim, bitki örtüsü, toprak türü, tarım ürünü, nüfus dağılışı ve ekonomik etkinliklerin değişmesine neden olur.

Aynı anda farklı mevsim özelliklerinin yaşanabilmesi turizm çeşitliliğini artırır.